جان هيك پس از بررسي كليه انديشه هاي هستي شناختي ارائه شده تا حال حاضر‌، به اين نتيجه مي رسد كه هيچ معرفت يقيني وجود ندارد. در اينجا، به بررسي ديدگاه او، درباره بازتاب خطرناك تعصبات ناشي از آيينها در طول تاريخ مي پردازيم.

وي معتقد است؛ تجربه ديني و عرفاني ضرورتا" نوعي پاسخ به  ذات متعال نيست بلكه مي تواند توهم بشري و گاهي فريب و توهم بشري بسيار خطرناكي باشد. برخي جنبشهاي جديد و معاصر كوچك مذهبي يا كيش و آيينها براي مثال، بر پايه توهماتي استوار بوده اند كه اغلب براي هواداران خود آنها، گاهي براي ديگران و گاهي هم براي هر دو بسيار خطرناك بوده اند. وي سپس به ارائه موارد مستندي در اين باره مي پردازد.

در سال 1978 حدود نهصد زن، مرد و بچه در آميزه اي از قتل و خودكشي جمعي، تحت رهبري پر جذبه پدر روحاني جيم جونز در جونز تاون واقع در جمهوري گويان جان خود را از دست دادند. در سال 1987 اجساد سي و سه نفر كه عضو گروهي مذهبي، در كره جنوبي بودند، در اتاق زير شيرواني كارخانه اي ظاهرا" پس از پيمان خودكشي-قتل در يونگين، نزديك سئول يافت شد. در سال 1993 ديويد كورش و حدود هشتاد عضو فرقه داويديان طي حمله ناشيانه پليس به مزرعه آنها واقع در واكو، واقع در ايالت تگزاس در آتش سوختند. در سال 1994 پنجاه و سه عضو فرقه معبد خورشيدي در مراسم قتل-خودكشي همزمان در فرانسه و كانادا جان باختند. در سال 1995 فرقه اوم شين ريكيو در قطار زيرزميني توكيو، گاز سارين انداختند كه  نتيجه آن، مرگ دوازده تن و هزاران مورد بيماري بود. در همين سال، شانزده جسد سوخته اعضاي فرقه معبد خورشيدي، در جنگلي در جنوب غربي فرانسه و پنج جسد ديگر در سال 1997 ظاهرا" در پيمان خودكشي در شهري كوچك، در كبك در كانادا پيدا شد. در سال 1997 خودكشي فجيع اعضاي گروه آسمان در خانه اعياني مجللي، نزديك سان ديه گو در ايالت كاليفرنيا اتفاق افتاد. دراوائل 1998 پليس از ارتكاب خودكشي جمعي گروهي از همين فرقه يا فرقه اي مشابه در جزيره قناري در تنريف ممانعت به عمل آورد.

در چنين مواردي، عقل سليم هم عملي و هم اخلاقي به يكسان افراد مذهبي و غير مذهبي را قادر مي گرداند كه مطمئن باشند، رهبران و پيروان آنها به گونه اي خطرناك، دچار توهم بوده اند. اما ايمان آنها كه در وسيع ترين معنا، ايمان ديني بود؛ بايد به شيوه هايي بازتاب يافته باشد كه در آن، آنها حيات و رويدادهاي اطراف خود را تجربه مي كردند و اين آشكارا تجربه اي وهم آميز بود.

در ادامه، جان هيك به بررسي نقش اديان بزرگ در رويدادهايي اينچنيني مي پردازد. وي معتقد است، اگر چه آسيب وارده از سوي برخي كيشها و فرقه ها معمولا" (هر چند نه همواره ) مربوط به پيروان آنها بوده است، اديان بزرگ با قدرت بس عظيم ترآنها بر شمار بسيار بيشتري از مردم، مسبب شر و بلا در مقياس خيلي وسيعتر بوده اند. حتي بوديسم، در قرن اول قبل از ميلاد مسيح، براي حمايت از تهاجم به سريلانكا توسط پادشاهان بودايي در سرزمين اصلي هند مورد استفاده قرار مي گرفت. در واقع در هر جنگي كه تا بحال انجام گرفته است، هر يك از طرفين منازعه بر اين باور بوده اند كه خدا در كنار آنها بوده است. به نظر مي رسد تنها آرماني كه خداوند واقعا" از آن حمايت مي كند، صنعت اسلحه سازي است!

قرن بيستم شاهد شمار وسيعي از مردان جوان بسياري از ملتها هم در شرق و هم در غرب بوده است كه گرفتار وابستگيهاي شديدا" مذهبي بوده اند كه به آنها اين جرأت را بخشيده است كه حتي عليه غير نظاميان بي پناه، مرتكب شقاوت و خشونت بيرحمانه شوند. در شماري از ددمنشانه ترين منازعات نيمه آخر قرن بيستم، وفاداريهاي مذهبي، بعد ديني توجيه گرانه اي به اين منازعات بخشيده اند. به طوري كه دين، تيركي را فراهم ساخته است كه دو سوي منازعه پرچمهاي خود را بر روي آن نصب كرده اند. زيرا همانطور كه پاسكال گفت؛ انسانها هرگز به طور كامل و با اشتياق، مانند موقعي كه آنان شرارتي را از روي اعتقاد ديني انجام مي دهند، مرتكب شرارت نمي شوند.

نمونه هايي از اين دست، فراوان هستند: جنگهاي اعراب و يهوديان در اسرائيل، فلستين و لبنان؛ جنگ طولاني و پر هزينه بين ايران (شيعي) و عراق (سني)؛ منازعات صربها (ارتودكس مسيحي) و بوسني و كوزوو؛ آلبانيايي ها (مسلمان) در يوگوسلاوي سابق؛ نسلهاي متوالي خشونت بين كاتوليكها و پروتستانها در ايرلند جنوبي؛ درگيري مستمر در سودان و. . . در جنگهاي صليبي قرنهاي يازدهم تا سيزدهم شواليه هاي مسيحي با دعاي خير پاپ و اسقفهاي محلي به دنبال شهرت و پول حاصل از ذخاير خيالي اورشليم و اشتياق براي تحصيل آمرزش، در اين جهاد مقدس با لشگريان خود بدان سو تاختند. آنان نخست يهوديان را در شهرهايي كه وارد مي شدند، قتل عام مي كردند. سپس دورتر، در شرق به كشتار مسيحيان يوناني پرداختند و سرانجام با چنان توحشي به قتل عام مسلمانان پرداختند كه از آن زمان، بر روابط ميان مسيحيت و اسلام، سايه افكنده است. و البته كشورهاي مسلمان، معامله به مثل كردند به طوري كه در دو قرن جنگ متناوب، هر دو طرف شرارتهاي به يكسان وحشتناكي را مرتكب شدند. اين واقعه كه چند نسل به طول انجاميد و اروپاي مسيحي آن را آغاز نمود، كاملا" ناموجه و در نهايت از لحاظ سياسي بي معني بود.

در بسياري از خشونتهاي تاريخي، انگيزه هاي نيرومند بهره كشي اقتصادي، توسعه تجاري، افزايش قدرت سياسي، حرص و آز و جاه طلبي فردي وجود داشت كه همه آنها در آگاهي جمعي، با نوعي منطق ديني نژادپرستانه پوشانده شده بود.

جان هيك در ادامه، به بررسي نابهنجاريهاي بي آزار ناشي از تجربه هاي عرفاني مي پردازد و چنين نتيجه گيري مي كند كه: اين نوع تجربه هاي پرجذبه جنبه هاي مهمي دارد. در حالي كه اين جنبشها ممكن است واقعا" براي برخي مفيد باشند، اما اغلب فردگرايانه و درونگرا هستند و بر قداست شخصي تمركز مي كنند كه مي تواند، توجه را از موضوعات عدالت اجتماعي و بي عدالتي هم در سطح ملي و هم بين المللي منحرف سازد. از اين لحاظ آنها كاملا" با توصيف دين، به عنوان افيون توده ها جور در مي آيند. آنها همچنين، عموما" خردستيز، تحقير كننده تفكر دقيق، انسجام عقلي و انديشه انتقادي هستند وبنابراين هواداران آنها غالبا" زودباور، بي دفاع در مقابل رهبران فره مند و مستعد پذيرش حقايق مطلق اما توجيه ناپذير هستند. چنين حقايق مطلق توجيه ناپذيري، اغلب شامل باور به قدرت روحي يا الهامات خاص است.

همه اين موارد، اما به ويژه مواردي كه متضمن شرور عظيم تاريخي هستند، به غايت روشن مي گرداند كه معيار خاصي مورد نياز است كه به واسطه آن بتوان ميان اشكال معتبر ديني و عرفاني و اشكال فريب آميز فرق گذاشت. اين معيار چيست؟ ما چگونه مي توانيم ميان تجربه هاي ديني واقعي كه پاسخ شناختاري به ذات متعال هستند و تجربه هاي فريب آميز فرق بگذاريم؟

معيار اصلي، تنها مي تواند تاثير دگرگون كننده بلند مدت بر روي تجربه كننده باشد. تجربه اي بسيار كوتاه يا تجربه اي كه دقايقي يا حتي ساعتها دوام دارد، تنها هنگامي اهميت دارد كه معناي آن در حيات در حال تكوين ما آميخته شود. اگر مانند مورد عرفاي بزرگ، حالات تبدل يافته آگاهي آنها، تاثيري دگرگون كننده و نيرو بخش در حيات آنان داشته باشد و به محوريابي نيرومندتر در خدا، امر قدسي، واقعيت مطلق و محبت و حس شفقت عظيم تر نسبت به همنوعانشان بينجامد، اين گواه گشودگي آنها در مقابل ذات متعال است؛ امري كه در درون هر يك از اديان بزرگ مورد پذيرش است.