فلسفه چیست؟ فلسفه را علم به ماهیت اعيان و اشیاء تعریف کرده­اند. فلسفه، نحوی پرسش از موجود است. فلسفه، صورتی از تفکر است و با فلسفه و در فلسفه تفکر عینیت می­یابد. برخلاف آنچه که گمان عمومی است، فلسفه صرف مباحث انتزاعی و بریده از واقعیت نیست. فلسفه به عنوان نحوی از تفکر، خواه ناخواه در بناکردن تمدن و عینیت و تجسد بخشیدن به آن نقش دارد.

اگرچه هسته­ی اصلی تعالیم فلسفی را «متافیزیک» تشکیل می­دهد و در ظاهر متافیزیک مجموعه­ای از مباحث انتزاعی است. اما واقعیت این است که انتزاعی­ترین متافیزیک­ها هم به عنوان صورتی از تفکر، نحوی تحقق تاریخ و روح کلی هر دوره می­باشند. در فلسفه­های باستانی و نیز در فلسفه­ی اسلامی، سیاست فرع بر متافیزیک و تفکر متافیزیکی می­باشد و اساساً سیاست ریشه در فلسفه دارد. برای اثبات این امر کافی است به نسبت سیاست و فلسفه در تفکر افلاطون و ارسطو و یا فارابی توجه نماییم.

در دستگاه فلسفی افلاطون، سیاست اساساً بر پایه­ی متافیزیک افلاطونی بنا شده است. اگر به کتاب «جمهوریت» نظری بیفکنیم خواهیم دید که مباحث مقدماتی و فلسفی بخش مهمی از کتاب را دربرگرفته است و مباحث سیاسی در پی آن مطرح می­گردد. وضع در دستگاه فلسفی ارسطو نیز به همین گونه است. سیاسیات ارسطو به گونه­ای مشخص ریشه در متافیزیک و اخلاق آن دارد یا به عنوان مثالی دیگر به آثاری از فارابی همچون «آراء اهل المدینه الفاضله» و کتاب «السیاسیه» توجه کنید. عنوان این کتاب­ها کاملاً سیاسی است در حالی که بخش عمده­ای از مباحث و فصول آن­ها را بحث­های متافیزیکی و فلسفة اولی تشکیل می­دهد.

سیاست و فلسفه با یکدیگر ارتباط و پیوند دارند و سیاست فرع بر فلسفه [به عنوان صورتی از تفکر] است اما سیاست و فلسفه در یک مرتبه نیستند. در عصر جدید هم پیوند مابین فلسفه و سیاست باقی است اما صورتی دیگر به خود گرفته است. به عنوان مثال در فلسفة دکارت، آن گونه که خود او می­گوید متافیزیک در حکم ریشه و تنه­ی درخت است و سیاست و اخلاق حکم شاخه­ها و برگ­ها را دارند.

البته از قرن هجدهم به بعد در غرب متفکرانی ظهور کردندکه رویکرد مابعدالطبیعی صریح و منسجمی در آثار خود نداشتند و عمده­ی دستگاه فکری آن­ها را تأملات سیاسی و حقوقی و یا اخلاقی تشکیل می­دهد.

بی تردید در تفکر مدرن نیز سیاست فرع بر فلسفه است. اما گرایش کلی فلسفة مدرن به کم رنگ کردن وجه مباحث متافیزیکی است. از این رو شاهد شکل­گیری اندیشه­های فلسفی­ای هستیم که وجه متافیزیکی کم رنگ و وجوه سیاسی و اخلاقی پررنگ دارند. بی­تردید در دل این اندیشه­ها نیز مقدمات متافیزیکی­ای به صورت مضمر وجود دارد. علاوه بر اینکه تمام این رویکردها و اندیشه­های سیاسی ـ حقوقی و اخلاقی عصر جدید ذیل فلسفه و متافیزیک مدرن و مفروضات تفکر اومانیستی قرار دارند، هرچند که نسبت به مفروضات متافیزیکی و معرفت شناختی اندیشة خود تصریح ندارند.

در تفکر مدرن اتفاق دیگری هم رخ داده است و آن ظهور ایدئولوژی­های عالم مدرن از قرن هیجدهم به بعد می­باشد. ایدئولوژی ذیل تفکر قرار می­گیرد اما خود از جنس تفکر نمی­باشد. ایدئولوژی به نزاع­های قدرت طلبانه و سیاسی و از آن مهم­تر به تغییر عالم توجه دارد. ایدئولوژی معطوف به عمل است و ایدئولوگ­ها فیلسوف نیستند و از حقیقت و ماهیت اشیا و اعیان امور پرسش نمی­کنند. ایدئولوگ­ها بعضی اوقات اهل تفلسف هستند، اما پیدایی ایدئولوژی در عصر جدید ابتناء بر عمل زدگی عصر مدرن و انشقاق نظر از عمل دارد.

دو تفاوت مبنایی مابین فلسفه به عنوان «صورتی از تفکر» با «ایدئولوژی» وجود دارد: 1) این که فلسفه از ماهیت امور می­پرسد و پرسش آن داعیه­ی پرسش از وجود دارد و با پرسش آن افقی تازه و نوین پدید می­آید. 2) این که ایدئولوژی مجموعه­ای از دستورالعمل­های سیاسی ـ اجتماعی به منظور ایجاد تحول و دگرگونی در شوون معاش و مدنیت مردم و جوامع است. بنابراین ایدئولوژی صورت مجموعه­ای از فرمول­های معطوف به عمل را دارد و روح آن، روح نیست انگاری معطوف به عمل می­باشد.

به این نکتة مهم نیز باید توجه کرد که ایدئولوژی­ها در جوهر وجودی خود ذیل فلسفه و تفکر قرار می­گیرند. به عنوان مثال پنج ایدئولوژی سوسیالیسم، فاشیسم، لیبرالیسم، ناسیونالیسم، سوسیال دموکراسی لیبرال همگی ذیل تفکر اومانیستی مدرن و گفتمان آن پدید آمده­اند.

تفاوت مابین فلسفه و ایدئولوژی در تز یازدهم مارکس درباره­ی فویرباخ به روشنی توصیف شده است. مارکس نوشته است: «فلاسفه تا به حال در پی تفسیر جهان بوده­اند، در حالی که هدف تغییر آن است»

این عبارت به روشنی جوهر معطوف به عمل ایدئولوژی مدرن را نشان می­دهد و انشقاق «نظر» از «عمل» در تفکر اومانیستی را ترسیم می­کند.

شأن و مرتبه­ی ایدئولوژی هم طراز سیاست است. در حالی که سیاست و ایدئولوژی هر دو فرع بر فلسفه هستند. البته باید توجه داشت که در این بیان، از ایدئولوژی در معنای اصطلاحی آن سخن می­گوییم و مقصودمان تعبیر عامیانه­ی ایدئولوژی به عنوان مجموع عقاید و آراء یک فرد نیست.

از بررسی نسبت فلسفه به عنوان صورتی از تفکر با سیاست و ایدئولوژی درمی­یابیم که به میزانی که «تفکر» در غرب رو به انحطاط گذارده و از آن سامان رخت بربسته است، ایدئولوژی و نزاع­های سیاسی به جای آن نشسته و معنای سیاست نیز در علم یا فن معطوف به قدرت محصور گردیده است و این امر نشان دیگری از جوهر قدرت طلبانه و استیلاجویانه­ی مدرنیته را نشان می­دهد. به هر حال سیاست و ایدئولوژی مدرن ریشه در فلسفه­ی مدرن دارد، هرچند که خود فلسفه در عصر جدید تغییر معنا یافته و تدریجاً هرچه بیشتر از شأن تفکر و پرسش از حقیقت وجود به عمل زدگی نفسانی و معطوف به اراده­ی نیست انگارانه تقلیل یافته و این تقدیر محتوم تمدن غربی است که دویست سال است گرفتار پریشانی گردیده و تفکر فلسفی آن به تمامیت رسیده است.