آمريكا قصد دارد جاي پاي خود را در قفقاز جنوبي و آسياي مركزي محكم تر كند و آن را توسعه دهد. روسيه با تحكيم و تقويت حضور نظامي و اقتصادي خود و ايجاد ساختارهاي امنيتي در منطقه به اين تصميم آمريكا واكنش نشان داده است.

آسياي ميانه و قفقاز در حال تبديل شدن به حوزه جديد رقابت ميان روسيه و آمريكا بعد از جنگ عراق است.

در كانون اين رويارويي جديد، منابع نفت و گاز خزر قرار دارد كه ممكن است يكصد ميليارد بشكه نفت داشته باشد. واشنگتن از همين حالا در صنايع نفت و گاز منطقه براي خود جاي پايي باز كرده به طوري كه شركت هاي آمريكايي و آنها كه به طور مشترك متعلق به آمريكا و انگليس هستند، ۲۷ درصد از ذخاير نفتي خزر و ۴۰ درصد از ذخاير گاز آن را در كنترل خود دارند.

سال گذشته، خط لوله نفتي باكو- جيحان كه از گرجستان و تركيه مي گذرد و مهمترين طرح استراتژيك اروپايي آسيايي آمريكا از زمان فروپاشي شوروي است، شروع به كاركرد تا نفت خود را با دور زدن روسيه به اروپا منتقل كند.

آمريكا در سناريوي بعد از عراق، قصد دارد حضور خود را در قفقاز جنوبي و آسياي مركزي تقويت كند. او به شدت تلاش مي كند تا GUUAM، گروه امنيتي و اقتصادي متشكل از پنج كشور شوروي سابق يعني گرجستان، اوكراين، ازبكستان و آذربايجان و مولداوي را احيا كند. (نام GUUAM، عبارت اختصاري است كه از حروف اول نام اين كشورها تشكيل شده است).اين گروه چهار سال پيش در اقدامي براي مقابله با نفوذ روسيه تشكيل شد.

به دليل فشار ديپلماتيك آمريكا نشست سران اين گروه بعد از مدت ها تأخير در روزهاي ۳ و ۴ جولاي (۱۲ و ۱۳ تير) تشكيل شد، اما تنها دو تن از ۵ رهبر كشورهاي عضو اين گروه در اين نشست شركت كردند.

ادوارد شواردنادزه رئيس جمهور گرجستان يكي از دو رهبري كه در اين نشست شركت كرد به صراحت اعتراف نمود: بدون حمايت آمريكايي ها حل مشكلات و مسايل پيش  روي اين سازمان مشكل خواهد بود.

آمريكا وعده داده كه ۴۶ ميليون دلار براي حمايت از طرح هاي GUUAM در آموزش هاي ضدتروريستي تبادل اطلاعات و ايجاد مجمع پارلماني اين گروه هزينه كند.

در بيانيه مشترك آمريكا و GUUAM آمده است، دو طرف در انتظار سطح جديدي از طرح هاي همكاري مشترك هستند.

گرجستان كه به روسيه به دليل تلاش براي سركوب استان هاي شورشي آبخازيا و اوستياي جنوبي بدگمان است، (به اميد كمك آمريكا) به متحد اصلي واشنگتن در منطقه تبديل شده است. اوايل امسال، پارلمان گرجستان پيمان دفاعي با آمريكا را تصويب كرد كه در آن به نظاميان آمريكا حق بي سابقه مسافرت بدون ويزا و استقرار آزادانه نيروها، تسليحات و سخت افزارهاي دفاعي در خاك گرجستان داده شده است. از سال گذشته، نيروهاي ويژه آمريكايي، نيروهاي گرجستاني را براي عمليات هاي ضد تروريستي آموزش مي دهند. ماه گذشته يك ژنرال نيروي هوايي ناتو براي گرفتن اجازه تردد هواپيماهاي آواكس كه در پايگاه ناتو در تركيه مستقر است در آسمان گرجستان، به اين كشور رفته بود.

هواپيماهاي جاسوسي يو-۲ آمريكا تاكنون چندين پرواز در مرز گرجستان با روسيه انجام داده اند. اين كار به آمريكا امكان جاسوسي در عمق خاك روسيه و شمال قفقاز، درياي سياه و خزر را مي دهد.

آمريكا در حال تهيه طرح هايي براي ايجاد يك پايگاه نظامي در آذربايجان غني از نفت است و تركيه را به مذاكره براي ايجاد پايگاه هاي نظامي اش در اين كشور تشويق كرده است. واشنگتن همچنين تلاش مي كرد حمايت ارمنستان، تنها متحد محكم و نزديك روسيه در منطقه را با پيشنهاد كمك نظامي، تمرين هاي مشترك با ناتو جلب نمايد.

پنتاگون اخيراً در آسياي ميانه گفت گوهايي را با تاجيكستان درباره خالي كردن سه پايگاه نظامي براي آمريكا شروع كرده است. آمريكا بعد از ۱۱ سپتامبر دو پايگاه در ازبكستان و قرقيزستان ايجاد كرده است. سال گذشته تاجيكستان ۱۰۹ ميليون دلار كمك اقتصادي از آمريكا دريافت كرد و در مقابل پيشنهاد آن را براي بازسازي يك باند در فرودگاه دوشنبه (براي خود) پذيرفت.

واشنگتن همچنين كمك نظامي به سه كشور قزاقستان، ازبكستان و قرقيزستان را كه در برنامه صلح ناتو مشاركت دارند، افزايش داده است. جورج رابرتسون دبير كل ناتو ماه گذشته در قزاقستان درباره گشايش دو پايگاه نظامي در خاك اين كشور با مقامات قزاقستان گفت وگو كرد. تنها در سال گذشته آمريكا بيش از ۹۰۰ ميليون دلار از طريق برنامه هاي متعدد كمكي به آسياي ميانه پول داده است. روسيه با تقويت حضور نظامي و اقتصادي خود و همچنين ايجاد ساختارهاي چند جانبه امنيتي در منطقه، به اين موج واكنش نشان داده است. ماه آينده يك پايگاه هوايي جديد روسيه قرار است رسماً در كانت قرقيزستان و در۳۰ كيلومتري پايگاه آمريكا دربيشكك پايتخت، گشايش يابد.

مقدمات ايجاد يك پايگاه نظامي روسي در تاجيكستان هم در دست تهيه است. با اين كار روسيه شبكه تأسيسات نظامي خود در آسياي ميانه را تقويت مي كند. آزمايش موشك بالستيك در قزاقستان و رادار هشدار زودرس در تاجيكستان بخش هاي ديگر اين شبكه هستند.روسيه همچنين با وارد كردن دهها كشتي جنگي جديد به خزر طي سال هاي آينده قصد دارد برتري دريايي خود را در اين دريا تحكيم كند.

در پايان ماه آوريل (۱۰ ارديبهشت) روسيه و پنج كشور شوروي سابق، قزاقستان، قرقيزستان، تاجيكستان، ارمنستان و بلاروس، پيمان امنيت جمعي ۱۰ ساله خود را به يك پيمان دفاعي منطقه اي تمام عيار تغيير دادند. سازمان پيمان امنيت جمعي به پيروي از الگوي پيمان ورشو در شرق اروپا مقرهاي مشترك و نيروي مسلح و تعهدي كتبي دارد كه محتوي آن عدم تهاجم به هيچ يك از كشورهاي عضو است. سفير ايران در مسكو اخيراً درباره «امكان همكاري» با اين سازمان با نيكولوي بورديوژا دبير كل آن گفت وگو كرده است.

روسيه همچنين در حال همكاري و هماهنگي با چين براي ايجاد يك كمربند امنيتي در آسياي ميانه و خزر با هدف مقابله با حضور آمريكا در منطقه است. سه ماه پيش روسيه، چين و چهار كشور قزاقستان، ازبكستان، قرقيزستان و تاجيكستان، نهادينه كردن سازمان همكاري شانگ هاي را كامل كردند و نهادهاي دائم اين سازمان از جمله دفتر دبيركل آن در پكن و يك ساختار ضد تروريستي منطقه اي را ايجاد نمودند. دفتر نهاد ضد تروريستي منطقه اي در بيشكك قرقيزستان و در كنار دفتر ضدتروريستي سازمان كشورهاي مستقل مشترك المنافع در اين شهر واقع خواهد شد.

مركز ضدتروريستي سازمان كشورهاي مستقل مشترك المنافع سال گذشته در بيشكك تأسيس شد. سازمان همكاري شانگ هاي نخستين تمرينات ضدتروريستي خود را ماه آينده در قزاقستان انجام مي دهد.

روسيه همچنين خواستار آن است كه هند به بازيگر بزرگي در آسياي ميانه و عاملي متعادل كننده و براي حضور آمريكا و چين در منطقه تبديل شود. دهلي با حمايت و پشتيباني كامل مسكو روابط دفاعي خود را با تاجيكستان برقرار كرد و ارتش اين كشور را براي آموزش به هند دعوت نمود.

روسيه براي پذيرفتن هند در گروه شانگهاي رايزني مي كند و خواستار همكاري نزديك در مورد امنيت منطقه اي در چارچوب مثلث مسكو- دهلي- پكن است. در حوزه اقتصادي، روسيه در ماه آوريل (فروردين) با امضاء توافقنامه خريد همه صادرات گاز تركمنستان طي ۲۵ سال آينده از كشوري كه سومين ذخاير عمده ثابت شده گاز در دنيا را دارد، كودتايي عليه منافع آمريكا به راه انداخت. اين توافقنامه طرح «اوپك براي گاز» روسيه را تقويت كرد. براساس اين طرح روسيه مهمترين و اصلي ترين كانال صادرات گاز از جمهوري هاي شوروي سابق به اروپا خواهد شد. اين طرح، جايگزين آمريكايي خود را كه در پي ايجاد راهي از خزر و از طريق قفقاز جنوبي و تركيه به اروپاست، نابود مي كند و طرح ايجاد خط لوله گاز از تركمنستان و از طريق افغانستان به پاكستان را زير سؤال مي برد. اين يكي ديگر از طرح هاي مورد حمايت واشنگتن است.

توافقنامه گاز با تركمنستان راه را براي طرح هاي مسكو در انتقال گاز ايران به افغانستان هموار مي كند. با اجراي اين طرح، ايران به عنوان رقيب اصلي روسيه در بازارهاي اروپا حذف مي شود و نفوذ تهران در افغانستان افزايش مي يابد. «بازي بزرگ» جديد در آسياي ميانه و قفقاز در حال به اوج رسيدن است، اما روسيه به شدت تلاش مي كند تا از سناريوي رويارويي اجتناب كند يا حداقل از شدت آن بكاهد. ولا ديمير پوتين رئيس جمهور روسيه با شيوه سياست خارجي خود، تلاش مي كند زمينه ها و منافع مشتركي با آمريكا حتي در موارد اختلاف برانگيز بيابد.

آمريكا مشتاق افزايش ميزان نفوذ و مشاركت خود در منطقه است اما درباره توانايي و تمايل او براي پذيرفتن مسئوليت در رويارويي با درگيري منطقه اي بي ثباتي و سياسي و نبود دمكراسي، ترديد وجود دارد.

نه آمريكا و نه اروپا، برنامه و طرح عملي مثلاً براي حل مناقشه ميان ارمنستان و آذربايجان بر سر قره باغ و حل مشكل استان هاي شورشي آبخازيا و اوستياي جنوبي گرجستان ندارند.

اين روسيه بود كه به فرو نشاندن آتش جنگ در منطقه و نشاندن طرف هاي درگير پشت ميز مذاكره كمك كرد. آمريكا جهت استفاده از حضور نظامي خود در آسياي ميانه دچار تناقض است زيرا از سويي شعارهايش در جهت حمايت از دمكراسي است و براي حمايت از رژيم هاي مستبد در برابر تهديدات داخلي توجيهي براي افكار عمومي ندارد،اما از سوي ديگر با ظهور دوباره طالبان در افغانستان و همچنين بسيج نمودن طرفداران جنبش هاي تندروي اسلامي در آسياي ميانه با شعار مبارزه با مهاجمان آمريكايي،براي مقابله با اين تهديدها كه اخيراً شدت گرفته است ناچار از همسويي با حكومت هاي غير دمكراتيك آسياي ميانه است.

گشايش يك پايگاه نيروي هوايي روسيه در كنار پايگاه آمريكا در قرقيزستان نشانه اي از اين است كه دو كشور براي تقسيم مسئوليت ها در منطقه به توافق رسيده اند. آمريكا با تهديدات خارجي روبه رو شود و روسيه ثبات داخلي را زير نظر داشته باشد. شانس پوتين براي تبديل رويارويي ميان روسيه و آمريكا به همكاري، در كنار عوامل ديگر به اين بستگي دارد كه آمريكا تا كي گرفتار عراق و افغانستان باشد.