11 سپتامبر كه امروز مفهومي شناخته شده براي مردم جهان دارد از مدتها پيش براي مردم شيلي معني متفاوتي داشت.

11 سپتامبر 1973 روزي بود كه سالوادور آلنده رئيس جمهور منتخب شيلي در كودتايي خونين توسط مزدوران امريكا به قتل رسيد و كاخ رياست جمهوري به وسيله نيروي هوايي شيلي بمباران شد.

آلنده نخستين رئيس جمهوري سوسياليست شيلي بود وي هنگامي كه در سال 1970 انتخاب شد از دورنماي دل انگيز برابري و عدالت اقتصادي و اجتماعي حرف زد.

اما ملي سازي و اشتراكي كردن همراه با مداخلات پنهان و آشكار و خرابكاري هاي بي امان امريكا به فاجعه اقتصادي منجر شد و تمام شدن ذخاير شيلي موجب افزايش فراوان تورم شد.

شرايط جنگ سرد نيز عليه او بود آلنده اگرچه از نظر بسياري از مردم شيلي يك منجي بزرگ به حساب مي آمد ، كاخ سفيد نمي توانست وجود يك ماركسيست را در نيمكره امريكا در قدرت هضم كند.

مقامات امريكايي كودتا را تشويق و از آن حمايت كردند و هنگامي كه موفق شد جشن گرفتند ، به دنبال سقوط آلنده ژنرال اوگوستو پينوشه مدت 17 سال بر شيلي حكومت كرد.

ديكتاتوري او كه با خشونتي هولناك همراه بود هرگز با مخالفت كاخ سفيد روبه رو نشد و ظاهرا با اصلاحات بازار آزاد ، اقتصاد شيلي در دهه 1990 با رشدي سريع همراه شد.

حدود سه هزار نفر از مخالفان در دوره پينوشه كشته شدند و عده اي به مراتب بيشتر - احتمالا صدها هزار نفر به گفته «آلفردو جوسلين هالت» - يك مورخ - شكنجه شدند تا ژنرال پينوشه به قدرت برسد ، قدرت را حفظ و از منافع امريكا پاسداري كند.

شيلي در 13 سال گذشته از دولت منتخب برخوردار بوده و سه رئيس جمهوري آخر آن سوسياليست بوده اند.

نيمي از مردم شيلي هنگام آن كودتاي خونين هنوز به دنيا نيامده بودند ، كودتايي كه اختلافات و دودستگي هايي را باعث شد كه هنوز برطرف نشده اند اين موضوع با نزديك شدن سالگرد كودتا آشكارتر شد.

طرح هاي آزمايشي براي زدودن كدورتها و نزديك كردن نظر نيروهاي مسلح و گروههاي حقوق بشر به جايي نرسيد.

حتي اعضاي ائتلاف چپ ميانه نتوانستند به توافق برسند:رهبران دموكرات هاي مسيحي ميانه رو گفتند نمي خواهند نسبت به مرد بزرگ تاريخ شيلي اداي احترام كنند.

ريكاردو لاگوس رئيس جمهوري شيلي ، از اين امر حيرت نمي كند.

او قبول دارد كه 30 سال زمان بسيار كوتاهي براي التيام زخمهاست.

او وقتي از ديدگاه سوسياليستي خود به گذشته نگاه مي كند، كودتا را به عنوان بهاي سنگيني مي بيند كه آلنده و حاميان او براي شجاعت روياپردازي پرداختند.

حقايق درباره جنايات ضدبشري ديكتاتوري پينوشه بتدريج در طول 13 سال گذشته علني شده است.

يك كميسيون آشتي و حقيقت ملي در اوايل دهه 1990 گزارشاتي منتشر كرد اما مردم شيلي همين اواخر مطلع شده اند كه مثلا اجساد بسياري از كساني كه در طول دوره سياه ديكتاتوري ناپديد شدند در اواخر دهه 1970 سوزانده و به دريا ريخته مي شد.

تقريبا 1200 نفر ناپديد شدند اما كمتر از 200 جسد به دست آمده است.

دولت قبول دارد كه احتمال يافتن ساير اجساد بسيار كم است اگرچه اميدوار است كميسيون حقوق بشر جديدي كه فعاليت آن از ماه اوت آغاز شده حقايق بيشتري را افشا كند.

اين كميسيون در تلاش براي شكستن توطئه سكوت بين جنايتكاران و مهره هاي اجرايي آنان وعده داده است كه در مقابل دادن اطلاعات ، از محكوميت آنان بكاهد و حتي به آنان مصونيت بدهد.

به گفته لاگوس شيلي در زمينه محاكمه جنايتكاران و قاتلان پيشرفت داشته است.

او با اشاره به اين كه در حال حاضر بيش از 300 پرونده از ناپديدشدگان در دادگاه ها تحت بررسي است و نيروهاي مسلح سرانجام ضرورت تسليم شدن به قضات را پذيرفته اند ، مي گويد: «غالبا گفته مي شود كه شيلي براي مجازات عاملان نقض حقوق بشر در دوره ديكتاتوري بقدر كافي تلاش نكرده است ، در حالي كه واقعيت غير از اين است».

اما تاكنون فقط تعداد كمي از افسران سابق محكوم شده اند و دوران محكوميت خود را يا در زندان هاي خاص و راحت كه توسط ارتش اداره مي شود ، يا در خود سربازخانه ها مي گذرانند! به گفته ورونيكا رينا ، وكيل يك بنياد وابسته به كليسا كه از قربانيان حقوق بشر دفاع مي كند ، اين مصونيت نسبي ، بيشتر از يك قانون عفو كه از زمان ديكتاتوري بر جاي مانده ، ناشي مي شود.

بعضي از قضات دادگاهها با تعبير ناپديد شدن به منزله جرمي تحت عنوان «آدم ربايي هميشگي» ، قانون عفو دوران پينوشه را ناديده مي گيرند اما خانم رينا مي گويد دادگاه عالي مي تواند احكام اين قضات را به نفع نظاميان سابق نقض كند.

خانواده هاي قربانيان مي خواهند قانون عفو لغو شود ، اما مطابق قوانين شيلي اين كار صرفا نمادين خواهد بود و عطف به ماسبق نمي شود.

از سال 1998 كه ژنرال پينوشه از فرماندهي ارتش كناره گيري كرد، رابطه بين نيروهاي مسلح و دولت - همچنين بين نيروهاي مسلح و مردم - بهتر شده است.

اما «رائول سور»يك تحليلگر نظامي مي گويد نمي داند نظاميان چه تغييري كرده اند كه شايسته چنين رابطه بهتري باشند.

وي مي گويد: جز چند اعلاميه خوش ظاهر هيچ نشاني از ندامت واقعي در نيروهاي مسلح مشاهده نمي شود.

او مي گويد: اگر آنان واقعا متاسف و پشيمان بودند از اصلاحاتي كه قدرتشان را محدود مي كند ، مانند اعاده حق رئيس جمهوري براي بركناري فرماندهان ارتش ، حمايت مي كردند.

انتقال شيلي به دمكراسي تا وقتي كه قانون اساسي خود را اصلاح نكند ، تكميل نخواهد شد.

لاگوس اعتراف مي كند كه اين سند «در آزمايش دمكراسي قبول نمي شود» از جمله نواقص اين سند اين است كه اجازه مي دهد چهار نفر از 9 سناتور غيرمنتخب كه در كنار 38 عضو منتخب مي نشينند از فرماندهان بازنشسته ارتش باشند و همچنين يك شيوه انتخاباتي سابق را ابقا كرده است كه براساس آن هر حوزه انتخابيه دو نماينده براي هر يك از دو مجلس انتخاب مي كند.

اين كار عملا تضمين مي كند كه يك نامزد از هر يك از دو ائتلاف اصلي برگردانده شود ، و منتقدان مي گويند كه اين قانون با قابل پيش بيني كردن نتايج ، باعث خودداري مردم از راي دادن شده و مشروعيت دمكراسي را ضعيف مي كند اما اصلاح قانون اساسي دشوار خواهد بود.

هر تغيير نيازمند اكثريت بيش از دو سوم است ، كه براي آن دولت به حمايت مخالفان نياز دارد و آنان در مورد موضوعات بسياري توافق ندارند.

اگر چه تقريبا هر كسي فكر مي كند كه نمايندگان غيرمنتخب سنا بايد بروند ، ديدگاهها در مورد اين كه كرسي آنان چگونه و توسط چه كساني بايد پر شود ، متفاوت است.

از طرف ديگر ، اگر چه بيشتر مردم احساس مي كنند كه رئيس جمهوري بايد بتواند فرماندهان ارتش را اخراج كند ، مذاكرات مربوط به آن پيچيده شده و در مورد آن اتفاق نظر وجود ندارد و شيلي نمي تواند حوزه قضايي دادگاه جنايي بين المللي را كه بتازگي تشكيل شده ، بدون ايجاد تغيير در قانون اساسي خود كه حزب مخالف اصلي با آن مخالف مي كند، به رسميت بشناسد.

اشتباه سياسي اصلي آلنده اين بود كه تلاش مي كرد سريعتر از آنچه كه بسياري از مردم شيلي مي توانستند هضم كنند ، با توسل به زور و اجبار تغيير ايجاد كند.

امروز 30 سال پس از كودتا ، شيلي با دقت بسيار و به كندي فراوان در حال تغيير است.