مسئله سيگار و احكام مربوط به آن از زمان پيدايش اين پديده جديد مورد توجه بوده. پديده اي كه از طرفي از ابتدا مضر سلامتي انسان تشخيص داده شده بود اما اصلي براي طرد و حرمت آن وجود نداشت. بيشتر علما و فقها بنابر قاعده «فتح عقاب بلا بيان» كه حرمت چيزي را كه نص و دليلي براي آن وجود ندارد جايز نمي دانند و اصل اباحه كه تصريح مي كند هرگاه بر حرمت چيزي شك كنيم اصل بر اين است كه حرام نيست، حكم به مباح بودن سيگار داده اند. در سال هاي گذشته تعدادي از فقها و مجتهدان به دليل مضراتي كه مواد مخدر براي فرد و جامعه دارد آن را حرام اعلام كردند. با اين وصف فتوايي كه اخيرا در مورد سيگار صادر شده در ادامه همان فتواي مواد مخدر به نظر مي رسد. اما مسئله مهم در مورد اين بازتاب هاي اجتماعي و تاثيراتي است كه در اجتماع مي گذارد چرا كه برخلاف مواد مخدر مسئله سيگار با توليد داخلي و چرخه كار و توليد در داخل ارتباط پيدا مي كند. با آيت الله العظمي ناصر مكارم شيرازي كه اخيرا فتوا بر حرام بودن سيگار صادر كرد، در اين زمينه به گفت وگو نشستيم. گفت وگويي كه شبانه در منزل ايشان انجام شد؛ متاسفانه خيلي دير رسيديم و از قرار گذشته بود. اما با اين حال هم دفتر و هم شخص آيت الله مكارم به ما لطف كردند و خارج از عرف معمول شان شب هنگام در منزل وقت مصاحبه دادند.

• فتواي حرمت سيگار كه دو هفته پيش در روزنامه ها منتشر شد، شايد نخستين مخالفت علني ديني پس از يك قرن با سيگار بود. پيشتر علما و روحانيان يا كمتر حكم به حرمت سيگار داده بودند و يا در محافل و مجالس خصوصي و صرفا براي مقلدان خود اين فتوا را بيان مي كردند و بازتاب اجتماعي نداشت. از طرفي با دفتر شما كه در تهران تماس گرفتيم گفتند كه اين فتوا جديد نيست و پيشتر در رساله شما آورده شده و حال سئوال اين است كه اين فتوا مربوط به گذشته مي شده يا به تازگي صادر شده است؟

در فتواي من كه در رساله آمده قضيه به صورت مشروط است و اينكه اگر سيگار داراي ضررهاي مهمي براي انسان باشد و اگر اين ضررها به اثبات برسد سيگار حرام است. اما در فتوايي كه اخيرا در پي استفتاء يكي از دانشگاه هاي شيراز صادر كردم، كه شايد دفتر تهران از اين موضوع  بي اطلاع بوده است، قيد و شرط از اين فتوا برداشته شد. چرا كه نظر به ضررهايي كه سيگار براي بدن دارد و اينكه علم و دانش به سطحي رسيده كه اين ضررها را قطعي و حتمي الوقوع مي داند سيگار حرام است. فتواي اول را من در زماني دادم كه مطالعات پزشكي هنوز آن قدر كامل و گسترده نشده بود و هنوز به صورت قطع و يقين نمي توانست ضررهاي سيگار را ثابت كند. اما در حال حاضر هم دانش پزشكي پيشرفت بيشتري داشته و هم به مطالعات وسيع و گسترده اي در اين زمينه دست زده كه حتي تعداد ضررهاي بسياري را براي سيگار مي شمارد با اين وصف وقتي كه اين مسئله ثابت شد و قطعيت پيدا كرد ديگر قيد و شرط فتواي سابق برداشته شد و به علت ضررهاي ثابت شده براي سيگار حكم حرمت آن داده شد. امروز هر بيمار سرطاني يا قلبي كه به پزشك مراجعه كند اولين سئوالي كه از او مي شود اين است كه آيا سيگار مي كشد يا نه؟ من حتي در اين زمينه با پزشكان زيادي هم مشورت كردم، پزشكاني كه انجمن هاي مبارزه با سيگار را تشكيل داده اند كه همه آنها متفق القول بوده اند و سيگار ضررهاي به اثبات رسيده بسياري براي بدن دارد، و در نتيجه استدلالات و نتايج به دست آمده دليلي ديگر براي مشروط بودن حكم وجود ندارد پس به علت ضررهاي ثابت شده سيگار حرام است.

• مبناي فقهي شما براي استخراج و استنباط اين حكم چه بوده است و از كدام اصل براي اثبات حرمت سيگار استفاده كرديد؟

مبناي فقهي اين فتوا قاعده «لاضرر» و آيه «لاتلقوا بايديكم الي التهلكه» است كه قرآن مي گويد. تا به حال ضررها را تا به اين حد نمي دانستيم. اما حالا پي به آن برده ايم. چرا كه خبره هاي فن در اين باره نظر مي دهند. هر سال تعداد بسياري بيمار مي شوند، بيماران سرطاني زيادي وجود دارند، حتي افراد سيگاري فرزندانشان در خطر بسياري بيماري ها قرار دارند. روي پاكت هاي سيگار مي نويسند كه مصرف دخانيات براي سلامتي مضر است. اينها اگر دروغ است كه چرا دروغ مي نويسند اگر راست است كه مشمول قاعده «لاضرر» و آيه شريفه «لاتلقوا بايديكم الي التهلكه» مي شود. لازم نيست كه تمام موضوعات در كتاب و سنت باشد بلكه بسياري از آنها به صورت قوانين كلي آمده كه مصاديق جديدي دارد. به طور مثال براي بيمه ما چنين چيزي در زمان پيامبر اسلام نداشتيم اما يك اصلي وجود دارد كه مي گويد: «اوفو بالعقود» يعني به قراردادهاي معقولي كه جامع الشرايط است و بين شما با افراد بسته مي شود وفاداري كنيد و بر همين مبنا الان چندين شكل از بيمه وجود دارد.

• آيا از قاعده «لاضرر» مي توان براي حكم حرمت چيزي استفاده كرد؟ به ويژه آنكه تاكنون اين قاعده بيشتر در جهت مناسبات اجتماعي و روابط افراد با يكديگر به كار گرفته مي شود؟

بله، در بحث مواد مخدر و هروئين هم از همين قاعده استفاده شده. الان تقريبا همه آقايان فتوا به حرام بودن مواد مخدر و هروئين داده اند. چرا؟ چون ضررش بر همه واضح است و ديده اند كه معتادان چه بدبختي و ذلتي را تحمل مي كنند. پيشتر در قضيه تحريم تنباكو هم كه ميرزاي شيرازي حكم به حرام بودن آن دادند از همين مبنا استفاده شد.

• قضيه تحريم تنباكو كه علت ديگري داشت، بعد از مدتي هم حكم ايشان عوض شد.

حكم عوض شد به علت اينكه، موضوع برگشت. اما الان در مورد سيگار ضررهاي آن براي ما ثابت شده است. سيگار مصداق «لاتلقوا بايديكم الي التهلكه» است. هيچ كس را نمي توانيد پيدا كنيد كه بگويد من از سيگار احساس ضرر نكرده ام.

• مسئله ديگر تزاحم و تعارض قاعده «لاضرر» با قاعده «قبح عقاب بلابيان» و اصل «اباحه» است به لحاظ فقهي كدام يك از اين اصول در اين قضيه حاكم است؟

مسلم است كه قاعده «لاضرر» بر اصل اباحه و قبح عقاب بلابيان حاكم است چرا كه آنها را تخصيص مي زند. آقايان هم در اين قضيه شكي ندارند اگر شكي باشد در موضوع است كه آيا ضرر به حدي رسيده است كه مشمول اين قاعده بشود يا خير؟

• برمبناي ضرر و موضوع آن آيا مبتلا شدن بخشي از افرادي كه سيگار مصرف مي كنند به بيماري هايي نظير بيماري قلبي يا سرطان مي تواند ضرر را براي همه به اثبات برساند و به طوري كه در مورد قضيه حكم كلي داده شود.

آمار بالايي در اين زمينه وجود دارد و اگر آمار بالا باشد، مي توان از آمار براي حكم استفاده كرد. اگر درصدي كه مبتلا به بيماري مي شوند كم باشد، بله نمي توان چنين حكمي صادر كرد. اما آمارها را بايد از پزشكان و اطبا گرفت، كه اين آمار رقم بالايي را نشان مي دهد.

• به اين ترتيب آيا از مبناي قاعده «لاضرر» در امور ديگري هم مي توان استفاده كرد؟ مثلا زندگي در شهرهاي بزرگ مانند تهران؛ بسياري از كارشناسان معتقدند كه زندگي در اين گونه شهرها موجب كاهش طول عمر، افسردگي، ناراحتي رواني، قلبي و... مي شود حتي گاهي گفته مي شود ساكنين تهران روزانه به اندازه يك پاكت سيگار دود وارد ريه خود مي كنند حال مي توان حكم داد كه زندگي در تهران حرام است؟

اگر روزي برسد كه ماندن در تهران به همان اندازه مواد مخدر يا سيگار ضرر داشته باشد و مردم هم بتوانند خودشان را از آنجا نجات دهند من معتقدم كه آن موقع زندگي در تهران حرام است. منتهي ضرر جزيي است. مثل اين كه اگر غذا كم بخوريم ضرر دارد، زياد بخوريم ضرر دارد، راه كم برويم ضرر دارد، زياد راه برويم ضرر دارد. اين ضرر هاي جزيي در همه چيز موجود است. اما گاهي گفته مي شود كه در سال هزاران نفر به علت مصرف سيگار كشته مي شوند و آمار بالايي موجود است. اين غير ازاين است كه ما در هواي تهران زندگي مي كنيم.

• در مورد ضرر رساندن به ديگران چطور؟ مثلا عبور از چراغ قرمز يا رعايت نكردن قوانين راهنمايي و رانندگي كه قطعا مخالف حقوق ديگران بوده و ضرر مي رساند.

آن هم فرقي نمي كند گذشتن از چراغ قرمز هم حرام است. ما اين را حرام مي خوانيم . زماني كه ما تحصيل مي كرديم مي گفتند: خيابان ها از ميدان هاي جنگ خطرناك تـر هستند چرا كه در مورد حوادث رانندگي هم آمار بالايي وجود دارد. و ريشه در رعايت نكردن قواعد و قوانين رانندگي دارد. قانون موضوعه هم آن را درست نمي داند علت هم خطر و ضرري است كه از رعايت نشدن قوانين ايجاد مي شود پس به لحاظ فقهي هم به دليل اين كه ضرر دارد و ضرر آن هم اثبات شده است حرام است.

•  از نظر اجتماعي كارخانجات و توليد سيگار بخش زيادي از اشتغال را به خود اختصاص داده اند و در صورت برچيده شدن آنها عده بسياري كار خود را از دست مي دهند و شايد به لحاظ اجتماعي ايجاد بحران كند نظر شما در اين مورد چيست؟

مطمئنا هر اتفاق اجتماعي شرايط خاص خودش را هم دارد من معتقدم كه سيگار بايد آرام آرام از جامعه حذف بشود و هر گونه توليد، فروش و عرضه آن ممنوع شود. يك نفر از مقلدان من بنابر آماري كه از دخانيات شنيده بود تماس گرفتند و گفتند آيا شما مي دانيد اگر توليد و فروش سيگار برچيده شود 800 هزار نفر بيكار مي شوند؟ ما از شرايط اجتماعي آن آگاهي داريم اما اين استدلال به دو جهت غيرمنطقي است اول اين كه به خاطر ضرري كه وجود دارد و حكمي كه درباره آن موجود است نمي توان به خاطر بيكاري عده اي اجراي حكم را متوقف كرد. در قياس با 800 هزار نفر در ايران، چند ميليون نفراز مردم افغانستان از راه كشت خشخاش و توليد مواد مخدر زندگي مي كنند آيا مي توان به خاطر اين كه آنها كارشان را از دست ندهند مواد مخدر و هروئين را حلال اعلام كنيم و واردات آن را هم آزاد كنيم؟ در حالي كه بخش عمده اي در افغانستان محل ارتزاقشان از مواد مخدر تامين مي شود اما تمام سازمان هاي جهاني و بين المللي توقيف و منع كشت و توليد مواد مخدر را از افغانستان مي خواهند. مسئله ديگري كه وجود دارد اين است كه با جلوگيري از هدر رفتن سرمايه و مخارجي كه براي توليد مصرف و مداوا و هزينه هاي پزشكي در رابطه با سيگار مي شود مي توان اين سرمايه ها را در بخش هاي ديگري فعال كرد  و پولي كه صرف توليد سيگار مي شود را به مصارف ديگري رساند كه آنها هم توليد كار مي كند. اين همه پول و سرمايه هزينه چيزي مي شود كه ضرر دارد و هيچ نفعي براي كسي ندارد. شما هيچ كس را نمي توانيد پيدا كنيد كه از مصرف سيگار آسيب نديده باشد و بگويد من سيگار مصرف مي كنم اما سلامتي ام هم به خطر نمي افتد. اگر اين هزينه ها و سرمايه به مصارف بهتري برسد نه تنها مي تواند ايجاد شغل كند بلكه جامعه هم سالم تر و با نشاط تر خواهد شد.

• از زماني كه اين فتوا را داده ايد آيا درباره آن پيامي از طرف مقلدان خود داشته ايد؟ آيا كسي برايش مسئله اي پيش آمده بود كه بخواهد در اين مورد سئوال كند؟

از زماني كه اين حكم در سطح وسيعي پخش شد تقريبا همه روزها تلفن هاي زيادي به دفتر من شده است و تمام كساني هم كه تماس گرفتند اظهار خوشحالي كردند جز همان يك مورد كه قبلا گفتم كه كسي گفت ممكن است 800 هزار نفر بيكار شوند چه فكري براي اين موضوع كرده ايد؟

• ايشان از مسئولان دولتي بود؟

ايشان از مقلدان ما بود و البته ظاهرا ارتباط هايي هم با مسئولان داشت. البته ايشان مقلد ما هستند و قول ما برايش حجت است. مشكلي را هم كه برايش پيش آمده بود پاسخ دادم: در حال حاضر بسياري از كالاها به صورت قاچاق وارد مي شود و عده زيادي هم از اين راه زندگي مي كنند آيا نبايد جلوي قاچاق را گرفت؟ منتهي براي اين موارد بايد جايگزين هايي را پيدا كرد.

• در محافل مذهبي قم چه طور؟ آيا اظهارنظري درباره فتواي شما شده است؟

در محافل مذهبي قم تا به حال هيچ عكس العملي منفي ديده نشده. بحث درباره آن وجود دارد اما بايد منتظر زمان بيشتري باشيم. چند وقت اخير هم تعطيلات قم بوده و حوزه تازه شروع به كار كرده.