يكي از مهمترين رويكردهاي توسعه، توجه به سرمايه‌هاي اجتماعي و تقويت شاخصهاي كمي و كيفي و بكارگيري آني در توسعه كشور است. اين رويكرد نه تنها قائل به زمينه‌سازي جهت رشد و گسترش سرمايه‌هاي اجتماعي است كه معتقد است تقويت سرمايه‌هاي اجتماعي نقشي مهم و حياتي در ابعاد مختلف توسعه كشور داشته و نگاه تقليل گرايانه و صرف را به معيارها وجنبه‌هايي‌از رشدكاهش خواهدداد وهمچنين زمينه‌ساز توسعه‌اي فراگير،متوازن وپايدار خواهد شد.

اين رويكرد ضمن توجه به محيط پرشتاب و متلاطم اطراف به بازشناسي زير ساختها و زير بناهاي فكري و فرهنگي خود پرداخته و اساس توسعه را بر پايه بنيان معرفتي و نظام فكري خود پي‌ريزي مي‌نمايد و ضمن استفاده از تجربه ديگران از نگاه كليشه‌اي، اقتباسي و تقليل گرايانه اجتناب مي‌كند.

عنصر دين يكي از مهمترين سرمايه‌هاي اجتماعي است كه همواره از نقش تعيين كننده‌اي در حركتها، تحولات و صحنه‌هاي سياسي و اجتماعي و اقتصادي و … بويژه در طول تاريخ انقلاب برخوردار بوده است. اين عنصر عظيم اجتماعي كاركردهاي ارزشمندي در تحرك و شادابي اجتماعي در عرصه‌هاي مختلف داشته، و عامل مهمي در سلامت جامعه و كاهش آسيب پذيري اجتماعي محسوب مي‌شود. و بديهي است كه تقويت آن در جامعه باعث ارتقاء سطح ارزشهاي اخلاقي و انساني و سلوك اجتماعي و بالارفتن ضريب  امنيت و مشاركتهاي مردمي و مسئوليتهاي اجتماعي خواهد شد و همچنين كاهش فسادهاي اخلاقي و اجتماعي و بسياري از جرائم را نيز در پي خواهد داشت. همين كاركرد ارزشمند و منحصر به فرد آن را در ميان سرمايه‌هاي اجتماعي متفوق ساخته و بر همين اساس ميبايست در صدر كالاهاي عمومي در نظام برنامه‌ريزي كشور قرار گيرد.

با نگاهي اجمالي به برخي كشورها از جمله كشور تركيه مي‌توان مشاهده كرد كه آنها نيز عليرغم تمايلشان به مباحث ديني اما به لحاظ كاركردها و تأثيرات عميق دين بر بهبود و سلامت زندگي فردي ‌و اجتماعي سرمايه‌گذاريهاي كلاني را در اين بخش انجام داده‌اند. بي‌ترديد نظام جمهوري اسلامي كه براساس قانون اساسي بر پايه ايمان به خداي يكتا و وحي الهي و نقش بنيادي آن در بيان قوانين شكل گرفته است مي‌بايست بيش از هر كشوري نسبت به دين اهتمام داشته و آنرا در كانون توجه اركان كشور و برنامه‌ريزيهاي كلان توسعه قرار دهد.

حال كه در آستانه تدوين برنامه پنج ساله چهارم توسعه كشور قرار داشته و تدوين و اجراي سه برنامه را در طول انقلاب در تجربه خود داريم با نقد فعاليتهاي گذشته و بررسي كاستيها و نارسائيهاي اين برنامه‌ها مي‌توانيم ضمن بررسي و رفع نواقص آن كه ذيلاً بصورت گذرا به آن اشاره مي‌شود نقش دين و فرهنگ ديني را در اين برنامه بر جسته‌تر كرده و جايگاه مناسبي را براي مؤلفه‌هاي فرهنگ ديني قائل شويم.

نواقص:

1- يكي از محوري‌ترين مسائل كليدي برنامه سوم كه مورد توجه قرار نگرفت و معتقديم در برنامه چهارم توسعه كشور نيز نيازمند اصلاح و بازنگري است ترسيم چشم انداز برنامه است. آنچه كه اهميت ترسيم چشم اندازها را بيشتر مي‌كند نقاط آرماني نظام جمهوري اسلامي و ترسيم چشم‌اندازهاي پنج ساله براي رسيدن به اين نقاط است و آنچه بنظر مي‌رسد جاي بحث آن خالي است و مي‌بايست مورد توجه حوزه‌هاي علميه و مجامع دانشگاهي قرار گيرد، ترسيم نقطه آرماني نظام جمهوري  اسلامي و تعيين مختصات آن است.

بايد اذعان داشت بدليل عدم مطالعات و تدوين چنين موضوعي جايگاه برنامه‌ريزي كشور بدون توجه به مختصات نقطه آرماني جمهوري اسلامي صرفاً با افزايش شاخصهاي كمي و كيفي آنهم در حوزه اقتصاد و بازرگاني چشم‌انداز جمهوري اسلامي را ترسيم مي‌كند اما اينكه اين چشم‌انداز با فرض رسيدن به آن و تحقق آن چه مقدار از اين مسير را پيموده است روشن نيست.

2- يكي از موضوعات مهم ديگر برآورد ظرفيت‌هاي لازم براي توسعه است به اين معنا كه آيا براي اجراي برنامه ظرفيت اعتبارهاي مختلف اعم از نيروي انساني و منابع ديگر و ساز و كارهاي اجرايي مناسب وجود دارد و تكافوي حجم و وسعت برنامه را مي‌دهد يا نه. به اعتقاد كارشناسان توسعه، برنامه سوم نتوانسته بود پاسخ روشني براي اين موضوع داشته باشد.

3- همانگونه كه در بند الف نيز اشاره شد بدليل عدم وجود چشم‌انداز شايد نتوان عنوان توسعه را براي اين برنامه قائل شد. آنچه كه در قانون برنامه سوم بيشتر به چشم مي‌نمود رشد كمي و كيفي در برخي از موضوعات بوده است اما اينكه آيا بتوان آنرا توسعة متوازن و فراگير در مجموعة كشور نام نهاد، محل تأمل است.

4- از اشكالات بزرگ برنامه سوم عدم وجود ساختار مناسب در پيگيري و اجراي برنامه بود و اين مسئله باعث كندي در تنظيم، بررسي و تصويب غالب آئين نامه‌ها گرديد حتي سرنوشت برخي از آئين نامه‌هاي پيشنهادي ازسوي دستگاههانامعلوم‌است و بسياري از آئين نامه‌هايي نيز كه تصويب شده زمان زيادي براي اجراي آن باقي نمانده و آنها نيز فاقد پشتوانه اعتباري و بودجه مي‌باشند.

5- از اشكالات مهم ديگر كلي‌گويي در تنظيم برنامه‌ها و عدم پرداخت به مؤلفه‌هاي مهم و مؤثر در موضوعات مي‌باشد در اين خصوص مي‌توان به موضوع «مسجد» كه يكي از محوري‌ترين و مهمترين موضوع فرهنگ ديني است اشاره كرد كه بي‌ترديد ارتقاء مساجد متناسب با شأن و منزلتشان نيازمند توجه به همة عناصر و مؤلفه‌هاي دخيل در اين موضوع و كليه نهادها و عوامل تأثير گذار بوده كه برنامه فاقد آن است.

6- از موارد ديگر در اين موضوع مي‌توان به عدم توجه به مؤلفه‌هاي فرهنگ ديني و اختصاص چند بند به برخي از موضوعات  اين بخش اشاره كرد كه بنظر مي‌رسد بمنظور رسيدن به توسعه همه جانبه و متوازن مي‌بايست مؤلفه‌هاي اين بخش مورد توجه قرار گرفته و درخصوص  توسعه شاخصهاي كمي و كيفي آن برنامه‌ريزي كرد.

سازمان تبليغات اسلامي در رويكرد جديد و با توجه به مأموريتهاي مهمي كه در عرصه فرهنگ ديني بعهده دارد با انجام رايزنيها و حضور در جلسات تدوين برنامه چهارم توسعه و پيگيريهاي كارشناسانه ضمن بازبيني و نوسازي و رفع نواقص مواد مرتبط در برنامه سوم توسعه محوله به سازمان تبليغات اسلامي، موضوعات مهم ديگري را نيز كه از اهميت زيادي در توسعه فرهنگ ديني در كشور بودند نيز پيشنهاد نموده است كه اهم آن بقرار ذيل مي‌باشد:

1- بمنظور توسعه و تقويت مطالعات و پژوهشهاي بنيادي و راهبردي در زمينه اعتلاي معرفت ديني و توسعه فعاليتهاي قرآني، وزارتخانه هاي علوم تحقيقات و فناوري، فرهنگ و ارشاد اسلامي و سازمان تبليغات اسلامي و سازمان اوقات وامور خيريه و ديگر مراكز تحقيقاتي در حوزه علوم انساني و دين اعم از دولتي و غيردولتي در اين موضوع فعال خواهند شد.

2- همچنين با توجه به لزوم مطالعات و پژوهشهاي كاربردي در زمينه اعتلاي معرفت ديني و توسعه فعاليتهاي قرآني جهت توسعه و تعميق فعاليتهاي اين بخش، دستگاههاي اشاره شده در بند يك نيز در اين‌خصوص فعال خواهند شد.

3- با توجه به اينكه يكي از راههاي اجراء برنامه‌هاي فرهنگي در توسعه كشور لزوم نيروي انساني مجرب‌وكارآزموده براي‌اجراي‌آن‌مي‌باشد سازمان اوقاف‌ و امورخيريه موظف گرديد متناسب با ستاد برنامه نهضت قرآن آموزي نسبت به‌تربيت دانشجو ازطريق دانشكده‌هاي علوم‌قرآني‌اقدام نمايد.

4- بمنظور نوسازي تبليغ سنتي و استفاده از شبكه تبليغي روحانيون مستقر و اعزامي، سازمان تبليغات اسلامي با مطالعه و بررسي نياز سنجي آموزشي، نظام آموزشي مبلغين را در كشور تنظيم و به مورد اجراء قرار مي‌دهد.

اين طرح باعث بهينه‌سازي تبليغ و آشنايي روحانيون و مبلغين بومي، مستقر و اعزامي با روشها و ابزارهاي جديد تبليغ مي‌گردد.

5- از موضوعات مهمي كه خلأ آن در برنامه توسعه سوم شديد احساس مي‌شد تقويت سهم كتابخواني و تقويت كتابخانه‌هاي حوزه دين بود. در رويكرد جديد و در پيشنهاد اين سازمان، كتابخواني و تجهيز و تقويت كتابخانه‌هاي حوزه دين از اولويت ويژه‌اي در توسعه فرهنگ ديني برخوردار خواهند بود.

6- با توجه به فن‌آوري نوين اطلاعاتي و ارتباطي و امكان دسترسي آسان به اطلاعات در زمينه‌هاي مختلف و همچنين جذابيت اين تكنولوژي در نزد اقشار اجتماعي تأثيرگذار، بخصوص جوانان و نوجوانان، سازمان تبليغات اسلامي پيشنهاد كرده است بمنظور دستيابي مردم به فرهنگ اصيل اسلامي و ساماندهي اطلاع‌رساني اين بخش، درگاه سايتهاي اسلامي و پشتيباني از اين سايتها را به‌همراه حمايت از توليدكنندگان نرم‌افزاري در استانها بعهده گيرد.

بديهي در شكل نوين اطلاع‌رساني ديني قشر وسيعي از پژوهشگران و محققين كشور در استانها مي‌توانند دسترسي آساني به منابع ديني داشته باشند.

7- موضوع آخر كه جايگاه بس ارزشمندي در نظام داشته و ضرورت توجه جدي و راهبردي را مي‌طلبد موضوع مساجد است كه عليرغم اختصاصِ بندي از مواد برنامه سوم توسعه به اين موضوع‌متأسفانه تابحال آئين نامه اجرايي آن موردبررسي قرار نگرفته و سرنوشت آن روشن نيست.

در پيشنهاد اين سازمان ضمن توجه به مؤلفه‌هاي مربوط به مسجد از قبيل ساماندهي مديريت، ساخت و ساز، احياء و تعمير و تجهيز، موضوع زمينه‌سازي جهت مشاركت مردمي و استفاده از استعداد و توانمنديهاي شوراهاي شهر و روستا نيز با همكاري نهادها دخيل در امر مسجد مورد توجه قرار گرفته ‌و خواهان تعيين نقش و سهم هر يك  از دستگاهها در اعتلاي اين جايگاه مقدس شده است.

در خاتمه ذكر اين نكته ضروري است كه سياستهاي حاكم بر فعاليتهاي پيش‌بيني شده عدم تصدي در فعاليتهاي اجرايي و زمينه‌سازي جهت حضور مؤثرتر مردم و نهادهاي مردمي در فعاليتهاي فرهنگي، اولويت‌دهي به كيفيت تا كميت و تعميق فعاليتهاي مطالعاتي و تحقيقاتي و بستر سازي جهت‌استفاده بيشتر از مراكز علمي دانشگاهي و حوزوي و طلاب و دانشجويان علاقه‌مند مي‌باشد.

اميد است با انجام اقدامات پيش‌بيني شده كه نقش زيربنايي در فعاليتهاي فرهنگي دارند شاهد تحول چشمگيري در عرصه توسعه فعاليتهاي اين بخش باشيم .