اُپك موسسه‌اي بين‌المللي است تشكيل يافته از يازده كشور در حال توسعه كه اقتصادشان بطور قابل توجهي وابسته به درآمد نفت است. عضويت در اُپك براي هر كشوري كه داراي منابع غني نفتي بوده و استانداردهاي اين مؤسسه را تأمين نمايد آزاد است.

از آنجا‌ئي‌كه درآمدهاي حاصل از نفت در توسعه اقتصادي اين كشورها حياتي مي‌باشد، آن‌ها تصميم گرفته‌اند تا با تعديل صادرات خود، به ايجاد توازن ميان عرضه و تقاضا و در نتيجه تثبيت بهاي نفت بپردازند. سالانه دو بار، وزيران نفت و انرژي كشورهاي عضو اُپك گردهم مي‌آيند تا علاوه بر بررسي شرايط و تحولات جهاني و تأثير آن بر روي بازار نفت، در مورد سطح صادرات خود به توافق برسند. يازده كشور عضو اُپك شامل الجزيره، اندونزي، ايران، عراق، كويت، ليبي، نيجريه، قطر، عربستان سعودي، امارات متحده عربي و ونزوئلا به طور كلي چهل درصد از صادرات نفت جهان را بر عهده دارند و بيش از سه چهارم كل ذخاير نفت خام جهان در اختيار آنهاست. همچنين، مكان اُپك از سال 1965 به شهر وين اطريش انتقال داده شده است.

ضرورت تأسيس اُپك:

اُپك در سال 1949 در نتيجه‌ي پيشنهاد كشور ونزوئلا به كشورهاي ايران، عراق، كويت و عربستان سعودي تأسيس گرديد و دليل عمده آن اجتناب از چند صدايي كشورهاي توليدكننده نفت و دستيابي به شرايط و تصميمات يكسان و ايجاد موازنه در بازار جهاني نفت بود. نياز به همكاري جدي‌تر ميان كشورهاي توليد‌كننده نفت از زماني احساس شد كه در سال 1959 شركت‌هاي نفتي بطور خودسرانه‌اي قيمت نفت خام ونزوئلا را 5 تا 25 سنت و نفت خاورميانه را 18 سنت در هر بشكه كاهش دادند. در نتيجه اين عمل، اولين كنگره كشورهاي عربي در قاهره برگزار گرديد و در آن قطعنامه‌اي به تصويب رسيد كه به موجب آن مقرر گرديد شركت‌هاي نفتي قبل از اتخاذ هرگونه تصميمي در مورد قيمت نفت، مي‌بايست با سران كشورهاي توليدكننده نفت مشورت نمايند. آنان همچنين رأي به تشكيل «كميسيون مشورتي نفت» دادند.

در آگوست سال 1960 بهاي نفت خام خاورميانه به يكباره 10 تا 14 سنت در هر بشكه كاهش يافت. يك ماه بعد، دولتمردان عراقي، هيأت‌هاي عالي رتبه‌ي كشورهاي ايران، كويت، عربستان سعودي و ونزوئلا را جهت بحث و تبادل‌نظر پيرامون كاهش يكباره قيمت نفت خام خاورميانه، به بغداد دعوت نموده و كنفرانسي را طي 10 الي 14 سپتامبر سال 1960 در بغداد تشكيل داد. شركت‌كنندگان در اين كنفرانس فعاليت‌هاي رسمي اُپك را به عنوان هماهنگ‌كننده كشورهاي توليدكننده نفت، جهت مقابله جدي با وقوع اين‌گونه پيشامدها خواستار شد.

كشورهاي عضو اُپك و وضعيت فعلي آنان:

الجزيره:

وزير نفت: چاكب خليل

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 170/1 ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر 2003: 782 هزار بشكه در روز

وضعيت: الجزيره كه همواره به دنبال بالا نگه داشتن سطح درآمد خود از طريق استخراج و فروش گاز طبيعي است، از حاميان ايده كاهش توليد، افزايش قيمت‌ها به شمار مي‌رود و همواره سعي دارد تا با ترغيب ديگر اعضاي اُپك از طريق كاهش توليد، قيمت‌ها را بالا ببرد. اما از طرف ديگر، اين كشور در تلاش است تا سهميه توليد خود در اُپك را به سطح ظرفيت توليد خود برساند. (اين روند از طريق مقايسه صادرات و سهميه تعيين شده اين كشور در ماه سپتامبر به وضوح درك مي‌شود). وزير نفت اين كشور در جلسه اُپك كه در دسامبر سال 2002 تشكيل شده بود اعلام نمود كه در نتيجه‌ي پيوستن حوزه نفتي اُرهُد به توليدات اين كشور، ظرفيت توليد الجزيره در حال حاضر به 3/1 ميليون بشكه در روز رسيده است.

اندونزي:

وزير نفت: پرنومو يوسگيانترو

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: يك ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر: 270/1 ميليون بشكه در روز

اندونزي كه كشور تأثيرگذار در تصميمات اُپك به شمار مي‌رود همواره سعي دارد تا ساير كشورهاي عضو را به تابعيت و هماهنگ نمودن خود با قوانين مصوب اُپك ترغيب نمايد. اخيراً، ظرفيت توليد نفت اندونزي كاهش يافته و اين سؤال را مطرح مي‌سازد كه آيا اين كشور توانايي توليد سهميه تعيين شده اُپك  را داراست؟ وزير نفت اين كشور در ماه مارس سال 2002 اعلام كرده بود كه با پيوستن دو حوزه نفتي جديد، اين كشور توانايي توليد سيصد هزار بشكه در روز علاوه بر توليدات عادي خود در سال 2003 را پيدا خواهد نمود. اما آگاهان بر اين عقيده‌اند كه پيش‌بيني‌هاي وزير نفت اين كشور با خوش‌بيني صورت گرفته و با وضعيت فعلي، مي‌توان انتظار داشت كه اندونزي تا سال 2005، دويست و شصت هزار بشكه به توليدات روزمره خود اضافه نمايد.

عراق:

وزير نفت: ابراهيم بحرالعلوم

ابراهيم بحرالعلوم اولين وزير نفت عراق است كه پس از سقوط دولت صدام در سال 2003 به اين سمت منصوب شده است و در 24 سپتامبر 2003، در رأس هيئتي در جلسه اُپك شركت نمود. عامر راشد، وزير نفت قبلي عراق هم‌اكنون در بازداشت آمريكا به سر مي‌برد.

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 430/1 ميليون بشكه در روز

سهم توليدات در اُپك: عراق در اُپك از سهم توليد برخوردار نيست. در بين سال‌هاي 1996 تا اواسط ماه مارس 2003، عراق نفت خام خود را بر اساس برنامه نفت در برابر غذاي سازمان ملل صادر مي‌كرد. سامر قدبان، معاون امور اجرايي وزارت نفت عراق بر اين باور است كه تا زماني كه سقف توليد نفت عراق به 5/3 ميليون بشكه در روز نرسد، اين كشور اقبالي براي حضور در اُپك نخواهد داشت. توليدات و صادرات نفت عراق در نتيجه‌ي خرابكاري‌ در شمال و مشكلات توليد انرژي در آن ناحيه، دچار بحران شده است. مسير خط لوله شمالي انتقال نفت عراق به بندر سيحان تركيه، در نتيجه‌ي خرابكاري دچار مشكل شده است. صدور نفت خام اين كشور در حال حاضر از بندر مينا البكر صورت مي‌گيرد.

موقعيت فعلي: در نتيجه حمله اين كشور به كويت و اعمال تحريم‌هاي بين‌المللي بر عليه بغداد، اين كشور از سال 1990 حضور جدي در اُپك نداشته است و بر همين اساس، سهميه توليد براي اين كشور در اُپك در نظر گرفته نشده است.

ايران:

وزير نفت: بيژن زنگنه

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 790/3 ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در ماه سپتامبر 2003: 597/3 ميليون بشكه در روز

ايران همانند الجزيره در سال‌هاي گذشته ايده افزايش قيمت‌ها را در سرفصل كار خود قرار داده است. در سال‌هاي گذشته، توانايي صادرات نفت خام ايران به علت بالا رفتن تقاضاي مصرف داخلي از سويي و آغاز عمليات اكتشاف نفت به طور گسترده از سوي ديگر دچار محدوديت شده بود.

هر چند تهران در طول چند سال گذشته فعاليت چشمگيري را در زمينه توليد و صادرات نفت به صحنه ظهور گذاشته است.

كويت:

وزير نفت: شيخ احمد الصباح

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 170/2 ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر 2003: 966/1 ميليون بشكه در روز

وضعيت: اين كشور همواره سعي داشته تا نقشي هماهنگ را با كشورهاي قطر، عربستان سعودي و امارات متحده عربي ايفا نمايد. در گذشته، كويت بر اين باور بود كه سهميه تعيين شده اين كشور در اُپك مي‌بايست افزايش يابد.

ليبي:

سرپرست هيئت و رئيس شركت ملي نفت: عبدالحافظ زليتني

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 440/1 ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر 2003: 312/1 ميليون بشكه در روز

وضعيت: زماني كشور ليبي از جمله كشورهايي بود كه در اُپك قصد تحميل عقايد خود بر ديگر كشورها را داشت اما در سال‌هاي اخير اين كشور همواره سعي داشته است تا نظر خود را به ديگر اعضا نزديك ساخته و به تصميمات گروهي اهتمام بيشتري ورزد.

نيجريه:

سرپرست هيئت و مشاور عالي صنعت نفت: ديلوانو لوكمن

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 210/2 ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر 2003: 018/2 ميليون بشكه در روز

وضعيت: نيجريه كه يكي از اعضاي تأثيرگذار و فعال در اُپك به شمار مي‌رود، همواره سعي در افزايش منابع و ظرفيت توليد خود داشته و به دنبال بالا بردن سهميه توليد خود در اُپك است. اگرجه به نظر مي‌رسد كه در حال حاضر عدم دستيابي اين كشور به اين مهم، به علت مشكلات اين كشور در توليد بيش از حد تعيين شده است و نه محدوديت‌هاي تعريف شده در قراردادهاي اُپك. اما گفته مي‌شود كه اين كشور قصد دارد تا درخواست رسمي خود مبني بر افزايش سهميه تعيين شده اُپك را تقديم اين سازمان نمايد. ريلوانو لوكمن طي سال 2002 رياست اُپك را بر عهده داشت.

قطر:

وزير نفت: عبدالله العطيه

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 750 هزار بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر 2003: 635 هزار بشكه در روز

وضعيت: قطر كشوري است كه به سهم تعيين شده توليد خود توسط اُپك پايبند نيست و تصميم يكباره اين كشور جهت توليد و صادرات بيش از حد سهميه تعيين شده طي ده سال گذشته ساير اعضاي اُپك را در فشار قرار داده است. در حال حاضر توجه عمده اين كشور به توليد و صادرات گاز طبيعي معطوف شده است.

عبدالله العطيه ـ وزير نفت اين كشورـ در حال حاضر رياست اُپك را بر عهده دارد.

عربستان سعودي:

وزير نفت: علي النعيمي

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 500/8 ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر 2003: 963/7 ميليون بشكه در روز

وضعيت : اين كشور جايگاه نخست را از نظر ميزان توليد در ميان كشورها داراست و از انعطاف‌پذيري بيشتري نسبت به ساير اعضاي اُپك برخوردار است. هدف عمده‌ اين كشور در چند سال اخير دستيابي به تثبيت بهاي نفت در بازارهاي جهاني در بلند مدت و ايجاد تعادل ميان عرضه و تقاضا است. اما گفته مي‌شود كه تصميم اين كشور در اواخر سال 1997 منجر شد تا اُپك به سمت افزايش توليد و در نتيجه شكسته شدن قيمت‌ها پيش رود.

امارات متحده عربي:

وزير نفت: عبيد الناصري

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 260/2 ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر 2003: 138/2 ميليون بشكه در روز

وضعيت: از مجموع هفت اماراتي كه امارات متحده عربي را تشكيل مي‌دهند، فقط ابوظبي نقش فعالي را در تصميم‌گيري‌هاي اُپك ايفا مي‌نمايد. در سال‌هاي اخير، امارات متحده عربي در سياست‌ها و تصميمات خود دنباله‌رو عربستان سعودي بوده است.

ونزوئلا:

 وزير نفت: رافائل راميرز

ميزان صادرات در ماه سپتامبر: 560/2 ميليون بشكه در روز

سهميه توليد در سپتامبر 2003:

وضعيت: زماني اين كشور يكي از حاميان اصلي اين ايده به شمار مي‌رفت كه بايد نظارت و كنترل قوي بر روي توليدات و صادرات اعضاي اُپك صورت گيرد و بر همين اساس، پس از تغيير حكومت در اين كشور (1998) اضافه توليد خود را كاهش داد و جلسات متعددي را با حضور كشورهاي عربستان سعودي، مكزيك و غيره جهت ارزيابي وضعيت بازار تشكيل داد.

به منظور كاهش سطح توليدات خود، ونزوئلا توليد خود را كه در سال 1998، 6/3 ميليون بشكه در روز بوده است به 3 ميليون بشكه در روز تقليل داد .

اعتراضات و اعتصاباتي كه در ونزوئلا با هدف مجبور ساختن چاوز جهت برگزاري  انتخابات زودهنگام در دسامبر 2002 صورت گرفت، باعث شد توليدات نفت  اين كشور تا حدودي فلج شود. برخي تحليل‌گران اذعان مي‌كنند كه اين اعتصابات باعث شد تا توليد اين كشور به 5/2 تا 6/2 ميليون بشكه در روز برسد اما دولتمردان اين كشور ادعا مي‌كنند كه سطح توليدات به سه ميليون بشكه در روز رسيده است.

منابع: سايت‌ها اختصاصيwww.opec.org  و www.platts.com