وجود سلاح هاي هسته اي خود مي تواند دليلي براي تلاش به دستيابي اين قبيل سلاح ها باشد. به اين تسليحات همچون منبعي براي نفوذ بر سراسر جهان نگريسته مي شود و به علت اثر بازدارندگي كه دارند از ارزش بالايي برخوردارند. تا زماني كه برخي از كشورها صاحب چنين قدرتي هستند (و برخي ديگر از حمايت دوستان اتمي برخوردارند) و كشورهاي ديگر از آن بي بهره، بايد در انتظار بي ثباتي هاي مزمن در سطح جهان بود، بي ثباتي هايي كه ناشي از نظام نامتقارن كنوني است.رژيم كنوني كنترل تسليحات هسته اي، رژيمي فرسوده و درهم شكسته است. اما اگر قرار باشد رژيم كنوني اصلاح شود، بايد به تشكيل  نظامي مبتني بر امنيت جمعي فكر كرد، نه رژيم ها كه پايه آن قدرت بازدارندگي هسته اي است. افزايش فعاليت هاي گروه هاي تروريستي اجراي چنين تصميمي را ضروري كرده است.حقيقت اين است كه نظام بازدارندگي هسته اي در برابر اين گروه ها كارآيي ندارد: اين گروه ها شهري ندارند كه به هنگام جنگ بمباران شود. گروه هاي تروريستي ابدا فاقد خويشتن داري هستند و در نهايت اين قبايل جهاني با تغيير مداوم اهداف و شيوه هاي تهاجمي شان ايجاد همكاري و انعطاف بين المللي را ضرورت بخشيده اند. «جنگ عليه ترور» بايد منجر به شكل گيري يك فرهنگ امنيت در سراسر جهان شود، فرهنگي كه در آن به منافع و علايق تمام كشورهاي جهان به طور يكسان نگريسته شود و مهجور كردن و فراموشي تسليحات هسته اي جزء اصلي آن باشد.

تجديدنظر در نظام ان پي تي (NPT) (پيمان عدم گسترش تسليحات هسته اي)

با نگاهي اجمالي به اسناد اوليه حقوقي پيمان عدم گسترش تسليحات هسته اي ان پي تي در سال 1970 مي توان به نامطلوب بودن اين معاهده پي برد. اين پيمان به خوبي بيانگر مثل قديمي «پرنده سحرخيز طعمه را به خانه خواهد برد» است، اين معاهده حق برخورداري از سلاح هاي هسته اي را براي پنج كشوري كه اين قبيل تسليحات را توسعه داده اند مشروع دانسته است. ساير امضاكنندگان اين پيمان حق توسعه چنين تسليحاتي را ندارند. متاسفانه هيچ استراتژي معيني براي برخورد با كشورهايي كه از امضاي اين پروتكل سرپيچي كرده اند - كشورهايي چون هند، پاكستان و اسرائيل - وجود ندارد در حالي كه حداقل كشورهاي داراي تسليحات هسته اي به 8 كشور افزايش يافته است. پيمان ان پي تي تنها به تعهدي كه كشورهاي امضاكننده براي استفاده از انرژي اتمي در راه مقاصد صلح آميز داده اند دلخوش است.كشورهاي امضاكننده مي توانند از انرژي هسته اي در راه افزايش سلامتي، بهبود روش هاي كشاورزي و يا توليد انرژي استفاده كنند، اما مجاز نيستند، كاربرد سيستم هاي هسته اي خود را براي اهداف غيرصلح آميز تغيير دهند.در حقيقت ظرفيت ها و امكانات اين كشورها همواره به توانايي هاي مربوط به ساخت بمب هاي هسته اي نزديك بوده است.در جو پرمخاطره سال هاي مياني دهه 60 ميلادي كه مذاكرات مربوط به ان پي تي در آن شكل گرفت، بهترين نتايج ممكن از اين مذاكرات به دست آمد.  اما عدم تقارني كه در اين معاهده بر آن صحه گذاشته شد، وضعيت مانا و پايداري نبود.

كشورهاي برخوردار از سلاح هاي هسته اي در سال هاي اخير (سال 2000 ميلادي) با حركت به سوي يك نظام بدون تسليحات هسته اي موافقت كردند، هر چند در اين موافقت نامه به هيچ چارچوب زماني ويژه اي اشاره نشد.برخي از پيشرفت هاي مربوط به خلع سلاح در سال هاي پاياني دهه 80 ميلادي و سال هاي ابتداي دهه 90 ميلادي شكل گرفت، اما پس از آن و تا پايان قرن گذشته اين پيشرفت ها متوقف شد. در حالي كه در دنيايي كه در آن زندگي مي كنيم هنوز 30 هزار كلاهك هسته اي وجود دارد. پيمان جامع منع آزمايش هاي هسته اي كه جامعه جهاني چهار دهه در پي دستيابي آن بود نهايتا در سال 1996 همچون جواهري بر تاج رژيم كنترل تسليحاتي قرار گرفت. اما به رغم گذشت 7 سال از شروع امضا، هنوز مشكلات عديده اي در راه اجراي آن قرار دارد. پيماني كه اخيرا با عنوان «پيمان مسكو» بين فدراسيون روسيه و ايالات متحده آمريكا امضا شد، با وجود اينكه دائمي نيست و در  آن به كلاهك هاي غيرعملياتي اشاره اي نشده است، باز هم دلگرم كننده و اميدبخش است. با وجود گفت وگوهاي بسيار و لفاظي هاي زيادي كه درباره اين موضوع شده است اما هنوز پيشرفتي در ترغيب كشورهاي هند، پاكستان و اسرائيل براي رها كردن برنامه هاي هسته اي شان به دست نيامده است.

به همين ترتيب در سوي ديگر بازي، بسياري از كشورهايي كه پيمان ان پي تي را امضا كرده اند اقدامي براي عملي كردن تعهدات حفاظتي خود نكرده اند. كمتر از 20 درصد از اين كشورها امضاي پروتكل الحاقي را به پايان رسانده اند - پروتكلي كه در سال 1997 پس از برملا شدن برنامه سري عراق براي دستيابي به تسليحات هسته اي تصويب شد - پروتكل الحاقي اختيارات وسيع تري در اختيار آژانس انرژي اتمي قرار مي دهد تا بازرسي هاي مربوط به مواد و فعاليت هاي اعلام نشده را گسترش دهد. اين عملكرد ضعيف همه جانبه، اتخاد نگرش جديد نسبت به موضوع سلاح هاي هسته اي را ضرورت بخشيده است. اگر هر يك از اعضا و طرف ها در راه اجراي تعهدات و الزامات بي ميلي نشان دهند باعث بروز اكراه و بي ميلي در سايراعضا خواهند شد. كشف يك برنامه سري هسته اي جديد ما را به اين فكر وامي دارد كه نكند برنامه هاي بيشتري در كار باشد. در حالي كه اهميت وفاداري كشورهاي مختلف به تعهدات ان پي تي را انكار نمي كنم، اما معتقدم، اكنون زمان مناسب براي ايجاد چارچوبي مناسب تر براي مقابله با تهديدها و واقعيت هاي قرن 21 فرا رسيده است.

دست هايي براي عرضه، دست هايي براي تقاضا

كشورهاي صاحب فناوري هسته اي معيارهاي حفاظتي و پاسخگويي دقيقي براي تضمين نظارت بر مواد اتمي خود وضع كرده اند.آژانس بين المللي انرژي اتمي به طور مرتب صحت گزارش هاي اعلام شده از سوي كشورها را مورد بررسي قرار مي دهد. كنترل هاي اعمال شده در بخش صادرات فناوري هاي حساس، احتمال انتقال اين تكنولوژي ها - كه ممكن است براي توليد تسليحات هسته اي از آنها استفاده شود -  را كاهش داده است.اما واقعيت اين است كه اعمال نظارت بر فناوري هاي توليد سلاح هاي هسته اي روز به روز دشوارتر مي شود.

هر چه پيشتر مي رويم، موانع فني پيش  روي طراحي و بهبود فرآيندهاي توليد تسليحات هسته اي كاهش مي يابد. بخش بزرگي از تجهيزات مورد استفاده در فرآيند توليد تسليحات هسته اي از ماهيت كاربرد دوگانه برخوردارند، مثلا؛ براي محدود كردن صادرات فناوري هاي مربوط به سلول داغ (hot cell) توجيه قابل قبولي وجود ندارد در حالي كه تجهيزات اين فناوري هم براي جداسازي پلوتونيوم و هم براي توليد راديوايزوتوپ هاي مورد استفاده در داروسازي پيشرفته، كاربرد دارد.تغييرات اوضاع سياسي و اقتصادي منجر به بيكاري دانشمندان اتمي مي شود و همان طور كه شاهد آن هستيم بسياري از دانشمندان بيكار حاضرند دانش و خدمات خود را به ديگران عرضه كنند. گذشت زمان و افزايش تنوع در فناوري تسليحات هسته اي، هم كنترل فعاليت هاي مربوط به توليد تسليحات و هم خريد و فروش تجهيزات را دشوارتر كرده است. مثلا در سال هاي قبل از 1992 دانشمندان عراقي حداقل 6 فناوري متفاوت را هم زمان براي غني سازي اورانيوم به كار مي بردند و تجهيزات و مواد مورد نياز خود را از ده كشور مختلف خريداري مي كردند.غني سازي اورانيوم كار پيچيده و پرهزينه اي است، اما معاهده ان پي تي آن را ممنوع نمي داند. بسياري از راكتورهاي اتمي صلح آميز، اورانيوم غني شده با درصد پايين مصرف مي كنند و بسياري از راكتورهاي تحقيقاتي با اورانيوم غني شده درصد بالا به كار مي افتند.

بنابراين، چندان غيرعادي نيست اگر برخي از كشورهاي برخوردار از فناوري غيرنظامي هسته اي از زيرساخت هاي توسعه يافته اي براي غني سازي اورانيوم برخوردار باشند، و يا حتي حجم عظيمي از اورانيوم قابل غني سازي با كاربرد نظامي در اختيار داشته باشند.هر چند استفاده از اورانيوم با خلوص بالا در ساخت تسليحات اتمي آسان تر است اما تسليحات بسيار پيشرفته اتمي عصر حاضر با پلوتونيوم سازگاري بهتري دارند، زيرا مي توان از پلوتونيوم در توليد بمب هاي كوچك تر و سبك تر كه براي كلاهك هاي موشكي مناسب تر هستند، سود جست.

پلوتونيوم يك محصول جانبي در فعل و انفعالات درون راكتورهاي هسته اي است. در عين حال مي توان از فناوري  جداسازي و يا بازفرآوري (reprocessing) كه از ديدگاه پروتكل ان پي تي نيز منع قانوني ندارد براي استخراج پلوتونيوم از سوخت مصرف شده به منظور استفاده در چرخه مصرف مجدد براي توليد برق استفاده كرد.بنابراين براساس رژيم حقوقي كنوني، فعاليت هايي از قبيل غني سازي اورانيوم، برخورداري از فناوري بازفرآوري و يا حتي در اختيار داشتن اورانيوم غني شده قابل استفاده در تسليحات هسته اي، براي كشوري كه فاقد سلاح هاي هسته اي است، نامشروع نيست، و متاسفانه دانش و تخصص مربوط به ساخت برخي از انواع خاص بمب هاي هسته اي نيز آشكارا در اختيار عموم قرار گرفته است. بسياري از كارشناسان بر اين باورند كه اگر كشوري برخوردار از سيكل  كامل و توسعه يافته مواد هسته اي تحت هر شرايطي و با هر دليلي بخواهد تعهدات منع گسترش سلاح هاي هسته اي را نقض كند، ظرف چند ماه قادر خواهد بود بمب اتمي خود را توليد كند.در سال 1970 اين تصور وجود داشت كه تنها چند كشور معدود از دانش توليد سلاح هاي اتمي برخوردارند. اما اكنون با توجه به برخي تخمين ها اين تعداد به 35 تا 40 كشور افزايش يافته است، با توجه به وضعيت كنوني به نظر مي رسد با حاشيه امنيت رژيم كنوني عدم گسترش سلاح هاي هسته اي چندان پايدار و قابل اعتماد نيست.

ما به ديدگاه نويني نياز داريم

1- زمان آن فرا رسيده است كه فرآيندهاي مربوط به توليد مواد قابل استفاده در فناوري نظامي (پلوتونيوم جدا شده و اورانيوم با درجه خلوص بالا) كه در برنامه هاي اتمي غيرنظامي نيز كاربرد دارد را محدود كنيم، همچنين بايد توليد مواد جديد از طريق روش هاي بازفرآوري و غني سازي را محدود كنيم.بايد تلاش كنيم اين فعاليت ها در تاسيساتي كه از نظارت چندمليتي برخوردار هستند انجام پذيرند. اين محدوديت ها بايد با قوانين مناسبي به منظور شفاف سازي و فراتر از تمام اين موارد با تضمين هايي از سوي كاربران و مصرف كنندگان اين فناوري ها همراه باشد تا مصرف كنندگان بتوانند مواد مورد نيازشان را تامين كنند.

2- سازه هاي انرژي هسته اي بايد به گونه اي طراحي شوند، كه از هرگونه استفاده از مواد قابل كاربرد در سلاح هاي هسته اي ممانعت كنند. اين سازه ها بايد از ويژگي  خاصي برخوردار باشند كه تغيير مواد هسته اي صلح آميز به جنگي را غيرممكن كند. همچنين اين سازه ها بايد از هرگونه سوءاستفاده از تجهيزات و وسايل به منظور ايجاد پروژه هاي سري توليد تسليحات جلوگيري كند، اين سازه ها بايد بازرسي ها و بازديد هايي كه به منظور حصول اطمينان از سلامت فعاليت هاي هسته اي كشورها انجام مي شود را تسهيل كند.اين يك روياي تخيلي و آينده نگرانه نيست. بخش اعظمي از فناوري هاي ضدگسترش سلاح هاي هسته اي كه در سيستم هاي انرژي هسته اي كاربرد دارند يا توسعه يافته اند و يا در مرحله تحقيق و پژوهش قرار دارند. همچنين، تاسيسات موجود كه در سراسر جهان پراكنده اند و از اورانيوم با خلوص بالا نيز استفاده مي كنند - براي مثال تاسيسات و راكتورهايي كه براي توليد راديو ايزوتوپ هاي پزشكي مورد استفاده قرار مي گيرند - بايد به كار خود ادامه دهند. اما بايد در نظر داشت كه اين گونه تاسيسات نيز بايد به تدريج و براي هميشه از چرخه توليد خارج شده و جاي خود را به راكتورهاي با خلوص پايين دهند.

3- ما بايد ديدگاه هاي چندمليتي را بر مديريت و انهدام زباله سوخت هاي مصرفي و راديواكتيو حاكم كنيم. بيش از 50 كشور جهان سوخت هاي مصرف شده خود را در جايگاه هاي موقت نگهداري مي كنند، تا شايد فرصت بازفرآوري و يا دور ريختن آنها به دست آيد، همه كشورهايي كه زباله هاي هسته اي دارند از موقعيت جغرافيايي مناسب براي دفن زباله ها برخوردار نيستند. در عين حال برخي ديگر از كشورها كه دامنه فعاليت هاي توليد انرژي و يا تحقيقاتي آنها چندان وسيع نيست، از نظر اقتصادي قادر نيستند، هزينه هاي مربوط به تاسيسات نگهداري زباله ها را تامين كنند. همكاري هاي بين المللي در مراحل مختلف توليد چرخه سوخت هسته اي مي توانند مزاياي چشمگيري از جمله، كاهش هزينه ها، افزايش ايمني، افزايش امنيت حاصل از عدم گسترش سلاح ها را در برداشته باشند.امسال دهمين سالگرد صدور قطعنامه تاريخي سازمان ملل در باره منع توليد مواد شكافت پذير جنگي است، در حالي كه پس از گذشت ده سال، پيشرفت چنداني در اين باره اتفاق نيفتاده است.اين معاهده هنوز مي تواند نوع آوري هايي كه در حيطه مواد شكافت پذير ارائه مي شوند را در برگيرد و در عين حال نقطه شروعي براي كاهش سلاح هاي اتمي در آينده باشد.اگر بپرسيد اين چارچوب چه ويژگي هايي خواهد داشت بايد بگويم من تمام پاسخ هاي لازم را نمي دانم. اما معتقدم اين معاهده بايد كلي باشد.

 كشورهاي برخوردار از سلاح هاي هسته اي، كشورهاي فاقد سلاح هاي هسته اي و تمام كشورهايي كه خارج از چارچوب كنوني و رژيم عدم گسترش سلاح هاي هسته اي قرار دارند بايد از حق داشتن يك كرسي در چارچوب نوين برخوردار باشند. بايد به نگراني هاي امنيتي تمام طرف ها و تمامي اعضا توجه كرد. هدف از تشكيل چارچوب جديد نيز بايد دستيابي به حقوق مساوي بين تمامي اعضا باشد و اين حقوق مساوي نبايد متكي بر امتياز برخورداري از قدرت  هسته اي و يا قدرت بازدارندگي باشد.طبيعتا، چنين چارچوبي بايد شامل توافقي باشد كه بر مبناي برنامه اي عيني براي اجراي خلع سلاح  هسته اي طراحي شده است و بدون ترديد بايد جدول زماني براي اجراي اين برنامه نيز در نظر گرفته شود.در پايان اينكه، بايد با ايجاد ضمانت قوي اجرايي اين چارچوب جديد را به يك «هنجار واجب الاجرا» در قوانين بين الملل تبديل كرد - تا هيچ كشوري نتواند با هوسراني هاي دولت جديد و يا رأي گيري هاي مجدد پارلمان از آن عقب نشيني كند و يا آن را آسيب پذير نمايد.

خطاب به رهبران

در كل تاريخ بشر، سابقه نداشته است كه تمدني قوي ترين تسليحات خود را داوطلبانه بر زمين نهد. بايد ديد تمدن هاي روزگار ما خواهند توانست اولين نمونه باشند.ما هنوز به پيش بيني هاي سال هاي مياني دهه 60 نزديك نشده ايم. پيش بيني  اي كه در آن 15 كشور از سلاح هاي اتمي برخوردار بودند. اما ما تا نيمه راه را پيموده ايم. جهت گيري هاي ناشي از حوادث اخير نشان مي دهد كه همه ما بايد نگران باشيم.من نگرانم كه مبادا، فجايع وحشتناك هيروشيما و ناكازاكي از حافظه جمعي ما پاك شود. من از اين نگرانم كه مبادا سلاح هاي هسته اي به دست تروريست ها و يا ديكتاتورهاي زشت خو بيفتد.من همچنين از سلاح هاي هسته اي موجود در زرادخانه هاي كشورهاي برخوردار از دموكراسي نگرانم - زيرا تا زماني كه اين سلاح ها وجود داشته باشند، هيچ تضمين مطلقي براي عدم وقوع نتايج فاجعه آميز حوادثي چون دزدي، خرابكاري و يا حتي شليك تصادفي اين سلاح ها وجود ندارد. زيرا حتي دموكراسي ها هم مصون از خطراتي همچون تغيير جهت راديكالي در نگراني هاي امنيتي و يا سياست هاي هسته اي خود نيستند.

من نگرانم، اما در عين حال اميدوار هم هستم، اميدوارم كه يكي از اثرات جانبي جهاني سازي به وجود آمدن اين نگرش واقع بينانه در سطح جهان شود كه: «تنها يك نوع نژاد بشر وجود دارد، نوعي كه تمامي ما متعلق به آن هستيم.»من اميدوارم رهبران پوياي دولت هاي ملي، موسسات و نهادهاي بين المللي و جامعه مدني با ديدگاهي مبتني بر همگرايي، و اراده اي براي تغيير جهت دادن سكون و ترس از عدم امنيت قدم پيش نهند و اميدوارم كه همه ما بتوانيم به توافقي براي در كنار هم نشستن و شروع حركتي نوين دست يابيم.