۲۹ اكتبر، استاديوم هيپدرم- آنكارا: چهره گرفته رجب طيب اردوغان نخست وزير تركيه در جشن هشتادمين سالگرد تأسيس جمهوري اين كشور حاكي از آن بود كه اين روز براي او چندان هم خجسته نبوده است. تبعيض احمد نجدت سزر رئيس جمهور در دعوت رسمي آن شب ميان نمايندگان و اركان دولت، نخست وزير را به شدت آزرده كرده بود.
سزر كارت دعوت نمايندگان حزب عدالت و توسعه در مجلس، بولنت آرينچ رئيس مجلس، وزرا و نخست وزير را بدون قيد نام همسرانشان فرستاده و بدين ترتيب به آنها پيام داده بود كه همسران محجبه ايشان حق حضور در مراسم رسمي آن شب در كاخ چانكلاياي آنكارا مقر رسمي رياست جمهوري را ندارند. اين در حالي است كه سالهاي قبل سزر بانوان محجبه را نيز به مراسم دعوت كرده بود اما اين بار با استناد به اصول قوانين لائيك جمهوري تركيه از اين كار خودداري كرد. در مقابل برخورد سزر عدالت و توسعه اي ها نيز از قبول دعوت سر باز زدند، آرينچ نيز به بهانه بيماري مادرش در مراسم شركت نكرد و تنها عبدالله گل و اردوغان دعوت سزر را پاسخ گفتند اين موضوع اكنون يك هفته است كه هر روز در روزنامه ها و كانالهاي تلويزيوني تركيه مورد بحث قرار گرفته و حتي ماهيت جشنها و مراسم جمهوريت را نيز تحت تأثير قرار داده است. جونيت اولسور نويسنده و روزنامه نگار قديمي روزنامه حريت در اين باره مي گويد: بحث بر سر موضوع حجاب زنان هشتاد سال است كه ادامه دارد و چنين چيزي براي يك جمهوري هشتاد ساله مضحك است: آنچه امروز در تركيه مورد بحث است اصول دموكراسي را زير سؤال برده است. وي در ادامه مي افزايد: دموكراسي و جمهوري يعني توانايي زيستن در كنار يكديگر، اين كار شايد سخت به نظر آيد اما سخت تر از آن يك دست كردن ميليونها انسان است كه هر يك براي خود باورها و افكاري دارند. نتيجه آن هم امروز به وضوح قابل رؤيت است: نقطه اي كه جمهوري هشتاد ساله مان در راه يك شكل كردن مردم كشور به آن رسيده يعني تكرار و تكرار و تكرار بحث حجاب!
اما اين بار موضوع به نظر مي رسد پررنگ تر از قبل شده است چرا كه كشمكش بر سر حضور حزبي اسلام گرا در رأس دولت تركيه است.
اين تنشها چه در زمان انتخابات سال گذشته مجلس تركيه و چه بعد از آن موضوع حجاب زنان همواره وجود داشته و پس از آن كه حزب اسلام گراي عدالت توسعه با حداكثر آرا به عنوان حزب مقتدر در مجلس و دولت اين كشور به روي كار آمد نگراني از شيوع افكار اسلام گرايانه و در رأس آن گسترش حجاب ميان زنان در رفتار و عكس العمل هاي نظاميان به عنوان تمثيل گران سياست لائيسم و حاميان مصطفي كمال پاشا آتاتورك و احزاب مخالف دولت كمابيش قابل درك بود.
گرچه عدالت و توسعه اي ها و در رأس آنها اردوغان بر حفظ پايه هاي جمهوري لائيك تركيه تأكيد كرده و گفته اند كه به هيچ وجه قصد تشكيل دولت مذهبي را در اين كشور ندارند اما پيشينه اعضاي اين حزب كه زماني از نزديك ترين افراد به نجم الدين اربكان رهبر حزب فضيلت، رفاه و «سعادت» بودند اين شائبه را همواره دامن زده است. پيش از اين در ۲۳ آوريل روز مجلس تركيه نيز بحران حجاب شدت گرفته بود چرا كه بولنت آرينچ رئيس مجلس به عنوان مهماندار قرار بود به همراه همسر محجبه اش منور خانم در اين مراسم حضور يابد كه در پي تهديد سزر- بايكلال و نظاميان- مبني بر رد دعوت، منور خانم از شركت در مراسم صرف نظر كرد. اين موضوع حتي در جلسه ۳۰ آوريل شوراي امنيت ملي ميان نظاميان مورد بررسي قرار گرفت چرا كه از نگاه ايشان به يكي از مهمترين اركان جمهوري لائيك يعني عدم استفاده از نمادهاي مذهبي از جمله روسري در محافل رسمي و سياسي توهين شده بود.
نوراي مرد روزنامه نگار راديكال در اين باره مي گويد: احمقانه است كه تمام مسايل را به كناري نهاده و فقط روي مسأله حجاب متمركز شويم. جمهوري مسايل مهمتري دارد. اما در هر حال اين رفتارها واقعاً توهين آميز است و مطمئناً روزي پاسخش در اجتماع نمايان خواهد شد.
موضوع ۷۴ درصد زنان است
وقتي در خيابانهاي آنكارا و استانبول قدم مي زنيد مي توانيد به وضوح كثرت زنان و دختران محجبه را در جامعه تركيه ببينيد. بسياري از صاحب نظران سياسي تركيه بر اين باورند كه موضوع تنها حضور يا عدم حضور زنان محجبه در مراسم يك شب خاص نيست بلكه كنار گذاشتن ۷۴ درصد زنان است. طبق آخرين آمارگيري و نظرسنجي كه توسط گروه روزنامه مليت انجام شد حدود ۷۴% از زنان تركيه خارج از منازل خود حجاب دارند و تقريباً در هر خانواده از هر هفت نفر يك نفر محجبه است يا تمايل به استفاده از حجاب دارد. اين درحالي است كه طبق قوانين اساسي تركيه استفاده از حجاب براي بانوان در مراسم و محافل دولتي دانشگاهها و مدارس ممنوع است.
يكي از مقامات دولتي كه نخواست نامش ذكر شود در مراسمي كه شب پيش از جشن جمهوريت در آنكارا پالاس محل دعوتهاي رسمي دولت براي روزنامه نگاران و مدعوين خارجي برگزار شده بود در اين باره با اشاره بر اين كه زيبنده خانم مادر آتاتورك نيز محجبه بوده و با اين وجود از احترام بسياري برخوردار بود گفت: سزر با چنين تبعيضي در واقع ۷۰ درصد زنان را ناديده گرفته و تنها ۳۰ درصد بانوان كشور را شايسته جمهوريت شناخته است.
يكي از روزنامه نگاران حاضر در مراسم هم كه خود از طرفداران لائيسم است با تأييد جمله فوق افزود: اكنون متأسفانه بسياري به بهانه حمايت از افكار آتاتورك به پايه هاي اصلي جمهوري و دموكراسي ضربه مي زنند. او با اشاره به شركت من با پوشش اسلامي در مراسم گفت: عجيب است كه يك فرد بيگانه مي تواند با پوشش دلخواهش در محافل سياسي و حتي جشن جمهوريت شركت كند اما يك زن ترك مجبور است حتماً بي حجاب باشد. اين خلاف دموكراسي و حقوق بشر است.
هويت گم شده
از ديدگاه برخي نويسندگان ترك ريشه اصلي اين كشمكشها را مي توان در هويت دو گانه مردم تركيه جستجو كرد چرا كه پس از فروپاشي امپراطوري عثماني جامعه اي كه به شدت بر پايه هاي مذهبي استوار بود به يك باره ناچار به پذيرش دگرگوني شد، هويت شرقي در يك آن راه غرب را پيش گرفت بي آنكه بداند غرب و غربي شدن چيست. اين بحران هويت با گرايش نخبگان دولت تركيه به اروپا و تمايل اين كشور براي پيوستن به اتحاديه اروپا شدت يافت. ايپك چاليشار روزنامه نگار روزنامه جمهوريت با بيان اين كه بحران هويت يا حتي تضاد هويت ، اثرش را در جشن هاي سالگرد جمهوري نيز به وضوح خود را نشان داده است مي گويد: «مثلاً براي آن كه خودمان را بيشتر غربي نشان دهيم از باله و تانگو به عنوان رقص هاي سمبليك مراسم استفاده كرديم حال آن كه جامعه حتي در طرز پوشش و زندگي هم سنخيتي ميان خود و اين گونه مراسم حس نمي كرد.»
به گفته اين نويسنده اكنون نيمي از بودجه وزارت فرهنگ براي كنسرواتوار و گروه باله اختصاص داده شده است اين در حالي است كه تركيه در آموزش و پرورش و فعاليتهاي فرهنگي كارهاي مهمتري دارد.
او چنين ادامه مي دهد: «از همان اوايل تأسيس جمهوري تاكنون يكي از بزرگترين خطاها شايد تلاش براي ناديده گرفتن يا به فراموشي سپردن واقعيت حجاب و در كل فرهنگ مذهبي مردم بوده است.»
پارادوكس امروز جامعه تركيه ناشي از افكار خود و فاصله گرفتن از هويت است و اين تضاد زماني آغاز مي شود كه جامعه گذشته، ماهيت و تاريخ خود را فراموش كرده و يا آن را بي ارزش بدانند اين حركت از خود باوري به سوي دگر باوري است كه متأسفانه در جوامع شرقي بيشتر ديده مي شود.
خودي و غيرخودي
«بيرول اوزون آي» نويسنده روزنامه زمان معتقد است كه تبعيض در دعوت سزر قسمتي از معضلي است كه در تركيه به وجود آمده است «مسئله خود و غيرخودي» اوزون آي مي گويد: «تقسيم شدن مردم به خودي و غيرخودي مدتهاست كه از يك فرضيه خارج شده و اكنون در جاي جاي جامعه به ويژه رفتار سياسيون ديده مي شود به گفته وي در حال حاضر برخي از روزنامه ها كه جمع تيراژ روزانه شان ۷۵ هزار به بالاست اجازه شركت در جلسه مطبوعاتي ارتش را ندارند چرا كه خلاف ميل آنها مي نويسند و با آنها هم عقيده نيستند در نتيجه غيرخودي محسوب مي شوند حال آن كه طبق ماده ۲۸ قانون اساسي تركيه مطبوعات آزاد و سانسورناپذيرند. اين نگرش در مورد دختران و زنان محجبه نيز صادق است يك زن محجبه در بسياري از مراكز و مؤسسات نمي توانند كار كند و با او به گونه اي برخورد مي شود كه گويي جزيي از اين اجتماع نيست.
از نگاه اين نويسنده دعوت سزر نيز نمايه اي از نشر تفكر خودي و غيرخودي در سرتاسر جامعه است. وي مي گويد: فرقي ندارد اگر قدرت دست گروه ديگر باشد آنها هم اطرافيان خود را ترجيح مي دهند آن وقت آنها خودي مي شوند.
اين شايد بدترين شرايطي است كه مي تواند يك جامعه، يك كشور و يك خلق را در دام خود گرفتار آورد چرا كه جامعه اي كه افراد در آن همواره نگراني خود يا غير خودي شدن داشته باشند و هر لحظه اخراج از گروه مقبولين را محتمل بدانند، تبديل به بمب ساعتي مي شود كه هر لحظه آماده انفجار است. از سوي ديگر اين نگرش باعث مي شود گروهي كه خود را غير مقبول مي يابند هر قدر هم توانا بوده و بتوانند براي جامعه شان مفيد واقع شوند تلاش مي كنند تا از جامعه و كشورشان خارج شوند. روز يكشنبه گذشته روزنامه حريت خبري در مورد خروج ۳۵۰ دختر محجبه از تركيه براي ادامه تحصيل در يكي از دانشگاههاي وين چاپ كرد اين تنها گروهي كوچك از زنان ترك است كه ناچار به ترك ديار مي شوند دختران اردوغان نيز به همين دليل در آمريكا مشغول به تحصيل هستند.
مردم حضور نداشتند
وقتي براي تماشاي مراسم جشن به استاديوم مي رفتم انتظار داشتم با خيل عظيمي از مردم مواجه شوم اما با وجود تبليغاتي كه در روزنامه هاي تركيه شده بود در آنكارا حضور مردم چندان چشمگير نبود. وقتي با گروهي از مردم صحبت كردم اكثريت آنها بر اين باور بودند كه برخوردهاي سزر يكي از دلايل كمرنگ شدن حضور مردم است چرا كه به نظر مي رسد از محبوبيت سزر تا حدودي كاسته شده است. از سوي ديگر بسياري از مردم از نحوه برگزاري مراسم شكايت داشتند: رژه سربازها، تانكها و هواپيماها. «عثمان ايري داغ» نويسنده مجله سياسي- ديني آكسيون در اين باره مي گويد: مردم از تماشاي اين گونه مراسم خسته شده اند و به هيچ وجه نمي توانند دليلي براي لذت بردن از تماشاي تانكها بيابند. «جونيت اولسور» هم معتقد است كه زمان چنين مراسمي گذشته و اين نوع جشنها در قرن ۲۱ بي معني است. او مي گويد: «رژه تانكها و هواپيماهايي كه همه آنها نه حاصل تلاش جمهور و جمهوريت و بلكه ساخته بيگانگان است تنها يك پيام براي خلق مي تواند داشته باشد: مراقب رفتار خود باشيد، مي بينيد كه ما خيلي قدرتمنديم اگر دست از پا خطا كنيد از اين قدرت استفاده خواهيم كرد.»
بسياري از صاحب نظران بر اين باورند كه تا زماني كه رئيس جمهور و يا هر كس ديگري بدون درك اوضاع جامعه و تغييرات آن و تنها با نگاه به الگوهاي گذشته حركت كنند مردم بيشتر خود را از جمهوري دورتر خواهند يافت. در اين جا موضوع اصلي درك جمهور و جمهوريت است اگر جمهور كنار گذاشته شده و تنها رئيس جمهور به عنوان صاحب جمهوريت شناخته شود آن گاه آن جمهوري پشتوانه هاي اصلي خود يعني مردم را از دست خواهد داد. نوراي مرد در اين باره مي گويد: «بعضي ها تصور مي كنند كه جمهوري تنها از آن ايشان است، سزر و برخي ديگر امسال اين را به وضوح نشان دادند اين در حالي است كه مفهوم جمهوري در مردم و حضور ايشان خلاصه مي شود.»
در هر حال با وجود آن كه سزر عدالت و توسعه اي ها يعني منتخبان مردم تركيه را به نوعي از مراسم اصلي كنار گذاشت اما بسياري بر اين باورند كه حداقل امسال با تلاش اين حزب در بعضي از شهرها از جمله استانبول جشن هايي متناسب با فرهنگ جامعه در خيابانها برگزار شد. جالب اين كه امسال بچه ها نيز در ۲۹ اكتبر به همراه برخي مقامات دولتي به ديدار قبر آتاتورك (آنيك كبير) رفته اند كاري كه به گفته دوستان روزنامه نگار ما هر سال تنها مختص مقامات ارشد و نظاميان بوده است. به اعتقاد مردم عدالت و توسعه با اين كار نشان داد كه نه تنها خلاف افكار آتاتورك حركت نمي كنند بلكه سعي دارند ميان جمهوري و نسل جديد ارتباط جديدي را تعريف كنند رابطه اي كه مبني بر تغييرات جامعه است نه تفكرات كهنه و قديمي.
