با وجود گذشت يك ماه از انفجارهاي واشنگتن و نيويورك، اثرات رواني، سياسي و تبليغاتي آن هر روز آشكارتر و گسترده تر مي شود. امروز ترس، سانسور و پروپاگاندا، ايالات متحده را فراگرفته است. 60 سال قبل در بحبوحه جنگ جهاني دوم و بحران اقتصادي عظيمي كه آمريكا را فراگرفته بود، رئيس جمهور آن كشور فرانكلين روزولت به مردم آمريكا يادآوري كرد كه بزرگترين ترس در آمريكا خود ترس است و بدين ترتيب ترس را دشمن شماره اول ملت خود دانست. در آن جنگ بازيگران و متخاصمان مشخص بودند. جنگي كه آمريكا امروز شروع كرده نامعلوم، مبهم و اهداف و مرزهاي آن تعيين نشده است و بدين جهت سطح ترس و اضطراب عميق تر است. چنين جنگي، چنين دفاعي، بزرگترين نظام مدرن و سكولار را به آزمايش گذاشته و دولتمردان وشهروندان وجامعه مدني آن را به چالش طلبيده است.عده اي نقل و انتقال خود را تقليل داده، برخي جهت رفع اضطراب به داروهاي مسكن پناه آورده اند، گروهي براي اولين بار براي دفاع، خود را مسلح، وعده اي نيز به سوي معنويات و دنياي غيرملموس گرايش پيدا كرده اند. در جامعه اي كه تا ديروز دين از سياست جدا و آزادي فرد بر آزادي جامعه ترجيح داده مي شد، خدا و ميهن شعار دولتمردان شده و از شهروندان و افراد خواسته مي شود كه بخاطر امنيت ملي در آزادي و حقوق مدني خود تجديد نظر كنند.

تعريف «اطلاعات» در علوم انساني و اجتماعي از يك منظر به معني تقليل نااطميناني در افراد و جامعه است. امروز در نظام و جامعه آمريكا كمبود اطلاعات و بويژه اطلاعات مفيد كه اين سطح فوق العاده نگراني و اضطراب را تا حدودي التيام بخشد و اين در سرزميني كه به «جامعه اطلاعاتي» و«فرانوگرائي» معروف شده مملو از تناقضات و شگفتي هاست. در تعريف «ارتباطات نيز عامل اطمينان و اعتماد نقش مهمي را دارد.جريان ارتباطات بدون مقداري اعتماد هرچندكم، بين فرستنده و گيرنده امكان ندارد. ما اطمينان داريم كه طرف مقابل اتومبيل خود را با ديدن چراغ قرمزمتوقف خواهد كرد. وگرنه هيچ كس جرأت اتومبيل راني را نخواهد داشت. در نظام هاي به اصطلاح مدرن افراد به سازمان ها، دستگاه ها، سيستم ها اعتماد مي كنند و اين سيستم هاي خودكار از دولت گرفته تا برق و آب و رسانه ها ظرفيت ارتباطات را تعيين مي كنند.حملات اخير به آمريكا اين حس اعتماد را متزلزل كرده و تقليل داده است و كوشش دولت فدرال و مقامات ايالتي دراين چند هفته احياي مجدد اين حس امنيت و اعتماد بوده است. ولي با اطلاعات ضدو نقيضي كه از طرف دولت و رسانه ها به مردم مي رسد اين تعادل ارتباطي هر آن آسيب مي بيند. اگر ما تعريف «جامعه» را به معني مردم در گفت وگو و ارتباط با ارزش هاي مشخص، نيز به مجموع تعاريف فوق اضافه كنيم عمق اين بحران كنوني آمريكا را مشاهده خواهيم كرد.

مقامات دولتي آمريكا به مردم توصيه مي كنند كه زندگي روزانه خود را به وضع عادي بازگردانند ولي بنا به اعتراف خود رئيس جمهور، معاون رياست جمهوري يعني ديك چيني از هنگام حملات به نيويورك و واشنگتن تا به امروز هنوز در مخفي گاه به سر مي برد و فقط از طريق تلفن و ساير ابزار ارتباطي به طور غيرحضوري در جلسات كاخ سفيد و شوراي امنيت ملي شركت دارد. معاون رياست جمهوري مطابق قانون اساسي آمريكا در صورت مرگ رئيس يا استعفا و عزل او به جانشيني رياست جمهوري مي رسد و غيبت ديك چيني در مراسم عادي و زندگي او در مخفي گاه به علت امور امنيتي و محافظت اوست. معاون رياست جمهوري در آمريكا هم چنين سمت رياست مجلس سنا را نيز عهده دار است ولي در اجلاس ويژه و مشتركي كه دوهفته قبل از نمايندگان كنگره تشكيل شده و رئيس جمهور پيام خود را ايراد مي كرد معاون او در آن جلسه شركت نداشت و صندلي رياست مجلس سنا را يكي از اعضاي كنگره اشغال كرده بود. هفته گذشته وقتي كه جورج دبليو بوش رئيس جمهور آمريكا در پيام راديوئي خود به شهروندان آمريكا توصيه مي كرد كه سوار هواپيما شوند و از فروشگاه ها خريد كنند، وزير دادگستري او همراه با سازمان هاي پليس (اف.بي.آي) و اطلاعاتي (سيا) به رسانه ها و مردم اخطار مي كردند كه در اين چندروز انتظار وقوع عمليات تروريستي را دارند. امروز آمريكائي ها ياد مي گيرند كه ساير شهروندان دنيا در سارايوو، بلفاست، فلسطين، تهران، كابل، بغداد و ده ها شهرهاي ديگر زير حمله بمب و موشك هاي غيرمنتظره چگونه زندگي كردند.

واشنگتن پست چندروز قبل گزارش داد كه شهروندان آمريكا در چهار هفته گذشته بيش از هرموقع ديگر قرص هاي تقليل اضطراب مصرف مي كنند. هنوز آمار صحيحي كه بيماري هاي روحي و رواني حاصل از حملات اخير به آمريكا را نشان دهد وجود ندارد ولي مطابق گزارش هاي مطبوعات فروش داروهاي ضداضطراب 22درصد در نيويورك و 29درصد در واشنگتن افزايش يافته است. پزشكان نيويورك اظهار مي دارند مشتريان درمانگاه هاي عوارض رواني بالا رفته است (واشنگتن پست، 14 اكتبر). دكتر ننسي اسنايدر سردبير پزشك و بهداشت شبكه تلويزيوني ملي آمريكا ا.ب.سي. امروز گزارش داد كه شايعات مربوط به «تروريسم ميكروبي و بيولوژيكي» مصرف قرص ضدميكروبي «سپيرو» را بين مردم عادي بالا برده و بازار جديدي را براي توليدكنندگان آن ايجاد كرده است. در هفته گذشته گرد هاي ميكروبي «انتركس» در داخل پاكت نامه هاي ارسالي به چند مؤسسه رسانه اي مشاهده شده و متصدي فيلم و عكاسي يكي از بنگاه هاي مربوطه در اثر تماس با آن جان سپرده است. مقامات آمريكا هنوز اين اتفاقات پراكنده را به تروريسم نسبت نداده و منابع پخش اين نوع ميكروب ها را رسيدگي مي كنند.

برعكس قرون قبل، نظام جهاني امروز بر روي قوانين فيزيكي جديدي احداث شده و روند به اصطلاح جهاني سازي امروز تحت معادلات پيچيده اي جريان دارد. عطسه مركز قدرت اقتصادي و نظامي دنيا مانند ايالات متحده به سرماخوردگي نظام هاي وابسته و پيراموني مي انجامد. ترس و واهمه مردم از مسافرت با هواپيما و مشكلات وابسته به آن تنها يك گوشه كوچكي از عارضه هاي اقتصادي است كه در پيش است. بزرگترين ترس شهروندان آمريكا ترس از بحران اقتصادي و آينده زيرساخت هاي بازرگاني و مالي اين سيستم و درحقيقت نظام هاي وابسته است. اگر تجربه خود من در عرض اين چند هفته معياري از دگرگوني نظم اقتصادي و جريان گردش مردم و كالا و پول در دنيا باشد، سيستم امنيت و رفت وآمد و تشكل جهاني لطمه بزرگي ديده است. هر سه كنفرانس علمي جهاني كه قرار بود در اين ماه در آمريكاي لاتين، خاورميانه و چين شركت كنم، همه لغو و يا به تعويق افتاده اند. نه تنها تعداد توريست ها در خود آمريكا و در سراسر جهان تقليل يافته است بلكه مقررات رواديد و شرايط ورود و خروج و مهاجرت پيچيده تر شده است. به زودي رواديد و اقامت دانشجويان خارجي در آمريكا كه بالغ بر يك ميليون و يكصدهزار نفر مي شوند تحت مراقبت شديدتر اداره مهاجرت آمريكا قرار خواهد گرفت و بدون شك مقررات شديدتري براي مسافران، مهاجران و توريست ها در اروپا برقرار خواهد شد.

دكترين «جريان آزاد اطلاعات»، «تجارت آزاد»، «آزادي انتخاب»، «شرافت حرفه اي مطبوعات و رسانه ها» و «حقوق بشر»، هيچ وقت تعميم عمومي و جهاني پيدا نكرد و هميشه در جهت منافع قدرت ها به كار برده شد. حوادث اخير بين المللي اين جريان ها را آلوده تر و صوري تر كرده است. حقيقت اينست كه حوادث چندهفته گذشته اين آزادي يكسويه اطلاعات، نقل و انتقال، عبور و مرور و حتي تجارت را در خود غرب و بويژه در آمريكا محدود كرده است. بيش از يك ماه است كه آسمان هاي ايالات متحده امريكا به علت ناامني توسط هواپيماهاي جنگنده نظامي محافظت مي شود و مطابق مقررات امنيتي جديدي كه واشنگتن اتخاذ كرده است در صورتي كه هواپيماهاي مسافربري از دستورات حفاظتي هواپيماهاي جنگنده نظامي سرپيچي كنند مورد حمله آنها قرار خواهند گرفت. پنتاگون ستاد فرماندهي وزارت دفاع آمريكا اعلام كرده است كه دو ژنرال ارتش مأموريت يافته و حكم دريافت كرده اند كه در صورت لزوم دستور سقوط هواپيماهاي مسافربري متخلف را صادر كنند. در آمريكا روزانه صدها هواپيماي مسافري از هر يك از فرودگاه هاي بزرگ اين كشور پرواز مي كند، همان گونه كه هزاران كاميون حامل مواد قابل احتراق و خطرناك در بزرگراه ها در حركت بوده، و روزانه در حدود 275ميليون پاكت و بسته پستي توزيع و پخش مي شود.

امروز اين ترس و اضطراب در آمريكا به مردم عادي اين كشور محدود نمي شود بلكه در ميان دولتمردان و رهبران سياسي و نظامي بخوبي محسوس است. در بين عمليات نظامي و جنگ هاي تاريخ معاصر آمريكا، اين حمله به افغانستان كه فقيرترين كشور دنيا است توسط تنها ابرقدرت جهاني كه مجهز به تمام سلاح هاي مدرن امروزي است منطقي به نظر نمي رسد و احتياج به يك آسيب شناسي سياسي و رواني دارد. نگراني واشنگتن از گسيختگي هاي سياسي غيرمترقبه اي است كه ممكن است در آينده نزديك در رژيم هاي مورد حمايت امريكا صورت گيرد. اين ناآرامي از لبه تيغ انتقادي كه اخيرا برخي از مطبوعات و رسانه هاي بانفوذ آمريكا متوجه زمامداران عربستان سعودي، مصر و ساير كشورهاي محافظه كار عرب كرده اند به خوبي آشكار است. آمريكا قهرمان روز را آفريده و مردي كه واشنگتن در غارهاي افغانستان در جستجوي او است به گفته ريچارد مورفي، سفير سابق آمريكا در عربستان سعودي، «محبوب ترين شخصيت» در سرزمين حجاز شده است. نامعقولي حمله نظامي به افغانستان هر روز در سيماي شهروندان و مردم كابل، قندهار و هرات مشهود است كه كار حمل ونقل را با گاري انجام مي دهند و پياده و پاي برهنه به مرزها پناهنده مي شوند.

اوضاع اقتصادي دنيا از زمان بحران عظيم اقتصادي دهه 1930 تا امروز نقش بسيار بزرگي در سياست هاي خارجي و داخلي دولت ها داشته و ركود اقتصادي و مالي در امريكا هميشه با دخالت هاي نظامي و جنگي آن كشور همزمان بوده است. ورود آمريكا به جنگ جهاني دوم با بحران اقتصادي دهه 1930 همراه بود و بسيج جنگي و اقتصادي آمريكا و شكست دول اروپائي اقتصاد آمريكا را نجات بخشيد. دخالت آمريكا در جنگ كره در 1950 بدنبال ركود اقتصادي آن كشور در 1949 صورت گرفت. در ركود اقتصادي سال هاي 1953 و 1954 امريكا، واشنگتن با دخالت نظامي در گواتمالا و با كودتا در ايران دولت هاي ملي اين دو كشور را به خاطر منافع خود سرنگون ساخت. تهاجم بزرگ معروف به «تت» آمريكا در ويتنام در 1968 مقارن با ركود اقتصادي سال هاي 1969 و 1970 و حمله آمريكا به هندوچين گرديد. وضع نامطلوب اقتصادي سال هاي 1973 تا 1975 آمريكا منجر به تشديد جنگ ويتنام و بالاخره عقب نشيني و شكست اين كشور در آن منطقه شد. ركود اقتصادي 1979 آمريكا كه با انقلاب اسلامي ايران و رياست جمهوري جيمي كارتر شروع شد با افزايش بودجه نظامي ناتو از طرف آمريكا و برقراري موشك هاي جديد در اروپا همراه بود و دقيقاً چند ماه قبل از تهاجم شوروي (سابق) به افغانستان صورت گرفت. ركود اقتصادي آمريكا در زمان رياست جمهوري رونالد ريگان در سال هاي 1981 تا 1982 آغاز عمليات نظامي و چريكي آمريكا در نيكاراگوئه و گرنادا بود. جنگ خليج فارس بدنبال ركود اقتصادي 1990 در آمريكا و اروپا صورت گرفت و همان طوريكه جيمز بيكر وزير خارجه جورج بوش (پدر جورج دبليو بوش رئيس جمهور كنوني) اعتراف كرد اين جنگ نقش بزرگي در جلوگيري از نارضايتي هاي حاصله از ركود اقتصادي داشته و از جنبه داخلي نتايج سياسي مهمي داشت. ولي اين بار دخالت نظامي در خليج فارس به بهبودي اقتصادي منجر نشد و جورج بوش كه به علت پيروزي در جنگ محبوبيت داخلي كسب كرده بود، به علت نارضايتي هاي اقتصادي كه از طرف مردم صورت گرفت در مبارزات انتخاباتي رياست جمهوري دوره دوم خود از بيل كلينتون كانديداي حزب دمكرات شكست خورد. كلينتون دخالت نظامي آمريكا در سومالي را به ارث برد و واشنگتن با شكست مفتضحانه از آن كشور خارج شد. انفجارهاي نيويورك و واشنگتن موقعي صورت گرفت كه آمريكا بار ديگر پس از چندين سال بهبودي و رشد اقتصادي وارد يك دوره جديد ركود اقتصادي مي شد.

اكنون بايد پرسيد كه تا چه اندازه دخالت نظامي آمريكا در افغانستان اين جريان اقتصادي- نظامي را تكرار كرده و تا چه حد نظام جهاني و افكار عمومي داخل و خارج قدرت درك و تحمل آن را خواهد داشت.

پس از پنج هفته كه از حملات هواپيماها به برج هاي نيويورك و وزارت دفاع آمريكا (پنتاگون) در واشنگتن مي گذرد، آمريكا وارد مرحله جديدي از تهديدات تروريستي شده است كه در رأس آن پخش مواد ميكروبي آنتراكس است.