علم و تمدن جديد همواره نگاهي متفاوت از پيشينيان به حيوانات داشته است. طرح مسائلي چون عدم وجود احساسات، نداشتن هوش و رفتارهاي صرفاً غريزي از سوي برخي كارشناسان و دانشمندان، زمينه رفتارهاي نامهربانانه و غيرانساني­اي را با حيوانات فراهم آورده است. آنچه در پي مي­آيد، مطلبي است جالب و خواندني كه به تشريح برخي يافته­هاي جديد دانشمندان و رفتارشناسان حيوانات پرداخته است كه ضرورت توجه بيشتر بشر در سفر رو به آينده­اش را اجتناب ناپذير مي­نمايد.

اگرچه در سال­هاي اخير، عمده مباحث علمي به پيشرفت­هاي نوين در عرصه­هاي بيوتكنولوژي، نانوتكنولوژي، كامپيوتر و يا سوالات مبهم و اسرارگونه­اي چون عمر جهان و... معطوف شده است، اما مسائلي بس محرمانه و پنهاني در آزمايشگاه­هاي سراسر جهان، توجه برخي دانشمندان را به خود جلب نموده است كه مي­تواند حتي درك و فهم ما نسبت به جهان را با ابهامات رازگونه بيشتري همراه سازد. نكته جالب توجه دراين باره آن است كه تأمين كنندگان مالي بسياري از اين­­گونه تحقيقات، شركت­هايي همچون «مك دونالد»، «برگر كينگ»، «كي­اف­سي» و ديگر عرضه­كنندگان غذاهاي حاضري هستند كه سعي آن­ها، مخفي نگه داشتن بسياري از نتايج اين گونه تحقيقات بوده است.

به واسطه حمايت­هايي كه از سوي فعالان حقوق حيوانات و نيز حمايت روبه رشد جامعه از رفتارهاي انساني با حيوانات صورت پذيرفته است، اين شركت­ها به طور مخفيانه­اي دست به تحقيق­هايي هدفمند در حوزه­هاي مختلف و از جمله شرايط عاطفي، رواني و رفتاري حيوانات زده­اند كه البته يافته­هايشان واقعاً نگران كننده است. برخي يافته­ها حكايت از آن دارد كه ظاهراً رفتار حيوانات از آنچه كه پيشتر تصور مي­شد، به آدمي شبيه­تر است؛ آن­ها نيز درد و رنج را حس مي­كنند، فشارهاي روحي را درك مي­كنند و محبت و عطوفت و حتي عشق به يكديگر را درمي­يابند.

برخي مطالعات بر روي حيوانات و از آن جمله خوك­ها مبين آن است كه حتي اين حيوان هم عواطفي حساس دارد و در صورتي كه در انزوا قرار گيرد، دچار آشفتگي روحي مي­شود. در آلمان، دولت اين كشور به دنبال انتشار برخي يافته­ها از پرورش دهندگان صنعتي اين حيوان خواسته است تا حداقل روزانه 20 ثانيه با خوك­هاي خود در تماس باشند و به منظور جلوگيري از هرگونه درگيري بين آن­ها، دو تا سه اسباب­سازي در اختيار آن­ها قرار دهند.

اخيراً، محققين به دنبال انتشار مقاله­اي در نشريه معتبر «ساينس» كه در آن به توانايي­هاي ذهني و ادراكي نوعي كلاغ پرداخته است، سخت شگفت­زده شده­اند. قضيه از اين قرار بود كه در آزمايشي كنترل شده، دانشمندان دانشگاه آكسفورد به دو كلاغ با نام­هاي بتي و ابل دو سيم، يكي صاف و ديگري خميده دادند تا به كمك آن، تكه گوشتي را از داخل يك محفظه درآوردند، اما هر دوي آن­ها به سراغ سيم خميده رفتند. در كمال تعجب، ابل يعني كلاغ نر قوي­تر، اين تكه سيم را دزديده و بتي را با سيم صاف تنها گذاشت. در چنين شرايطي بود كه بتي بي­درنگ با نوك خود شروع به خم كردن اين سيم صاف نمود تا آن را به شكل سيم ابل درآورد. سپس با اين سيم خميده جديد، به سراغ محفظه رفته و گوشت را از داخل آن بيرون آورد. دانشمندان اين آزمايش را ده بار ديگر تكرار نمودند و اين كلاغ در نه مورد، دست به چنين اقداماتي زد كه اين خود بيانگر توانايي چنين موجودي در خلق ابزار مورد نيازش است.

اما آزمايش ديگر به آلكس، طوطي سبز آفريقايي مربوط مي­شود كه توانايي انجام كارهايي را دارد كه پيشتر تصور مي­شد، تنها از عهده آدمي برمي­­آيد. اين نوع طوطي، توانايي تشخيص بيش از چهل نوع شيئي مختلف و شناسايي هفت رنگ را دارد كه با اين توانايي مي­تواند اشيا را در مقولات و انواع مختلف خود شناسايي و جداسازي نمايد.

از ديگر آزمايش­هاي شگفت­آور مي­توان از كوكو يعني گوريلي كه زبان اشاره را آموخته، نام برد. اين گوريل توانايي استفاده از هزار نشانه و فهم چندين هزار واژه انگليسي را دارد. بهره هوشي اين جانور در آزمون­هاي هوش انسان، بين 70 تا 95 متغير بوده و اگرچه وي در اين مقياس جزو طبقه­ كند هوش به حساب مي­آيد، اما به هيچ وجه عقب افتاده محسوب نمي­شود.

ابزارسازي و مهارت­هاي زباني، دو ويژگي­اي هستند كه بسياري بر آن باورند كه مخصوص آدمي بوده و هست. اگرچه مدت­هاست كه فلاسفه و رفتارگرايان استدلال مي­نمايند كه مقوله خودآگاهي از جمله مشخصه­هاي مخصوص به انسان است، اما طبق برخي بررسي­هاي جديد و از آن جمله آزمايشي كه چندي پيش در باغ وحش ملي واشنگتن صورت پذيرفت، مشخص شد كه اورانگوتان­ها توانايي تشخيص اندام خود در آينه را دارند. به عنوان مثال، چانتك كه در باغ وحش آتلانتاست، از آينه براي تميز كردن دندان­ها و نيز تنظيم عينك دودي خود بر روي صورتش استفاده مي­كند.

از جمله موارد ديگري كه از مرزهاي تمايز انسان و موجودات ديگر محسوب مي­شود و دانشمندان مدت­هاست كه آن­را بديهي­شمرده­اند، سوگواري نوع بشر براي همنوعانش و عدم وجود چنين پديده­اي در حيوانات است. از آنجا كه حيوانات دركي از مقوله جاودانگي ندارند، مفهوم مرگ را هم نمي­فهمند، اما شواهد عديده­اي بيانگر آن است كه مثلاً فيل­ها، غالباً براي چندين روز آرام و بي­حركت در كنار بدن مرده اعضاي خانواده خود مي­ايستند و بعضاً با خرطوم خود بدن آن را لمس مي­كنند. جويس پول زيست­شناس كنيايي­اي كه بيست و پنج سال به مطالعه رفتار فيل­ها پرداخته، در اين باره مي­گويد: «شكي ندارم كه اين موجودات احساساتي عميق دارند و از مقوله مرگ، دركي درخور توجه دارند.»

بي­شك، يافته­هاي جديد در اين حوزه با آنچه كه علم همواره مدعي آن بوده است، بسيار متفاوت است. تا همين اواخر، دانشمندان اين موضوع را مطرح مي­كردند كه عمده حيوانات براساس نوعي غريزه صرف رفتار مي­كنند و رفتارهاي مختلف آن­ها اساسي ژنتيكي دارد؛ اما مطالعات مختلف، بيانگر موضوعي بس متفاوت است. به عنوان نمونه، پرنده­اي چون غاز، نحوه جهت­يابي را به جوجه­هاي خود ياد مي­دهد و اين خود بدان معناست كه حيوانات هم تاحدودي قادرند، دانش خود را به نسل­هاي بعدي انتقال دهند.

اما به راستي با نگاهي به اين موارد، باز هم رواست كه در قبال حيوانات موجود در عرصه طبيعت، چنين رفتاري داشته باشيم؟ پاسخ ما به هزاران­هزار حيواني كه همه ساله در آزمايشگاه­ها با دردناك­ترين آزمايش­ها روبرو­مي­شوند،­چيست؟ و يا تكليف ما درقبال ميليون­ها حيوان اهلي­اي كه در غيرانساني­ترين شرايط پرورش مي­يابند تا هر چه سريع­تر به كشتارگاه­ها فرستاده شوند و به مصرف غذاي آدمي برسند، چيست؟ كشتن حيوانات و شكار آن­ها براي تفريح و سرگرمي بشر چه توجيهي مي­تواند داشته باشد؟ و...

بي­شك استناد به چنين مطالعات و بررسي­هاي جديد، در سفر آدمي در اين عصر جديد بايد جايگاهي ويژه يابد و بايستي اين حق را به همه جانوران در عرصه طبيعت بدهيم كه آن­ها هم مانند ما به همين ميزان، حق حيات و استفاده از طبيعت را دارند و بايد دوشادوش ما به زندگي خود ادامه دهند.

منبع:

www.guardian.co.uk

* Jeremy Rifkin، نويسنده و منتقد برجسته آمريكايي. از وي تا كنون آثاري چون «جهان در سراشيبي سقوط، «پايان كار» و «قرن بيوتكنولوژي» به فارسي ترجمه شده است.