شكست نرم افزاري غرب در طول يك دهه نشان داد كه نشانه هاي فروپاشي كامل ايدئولوي هاي مادي در سطح جهان مهيا شده است. از ديگر سو نفوذ پيام هاي انقلاب اسلامي در عرصه جهاني حاكي از آمادگي جهان براي گسترش پيام دين حق است.

تأمل در فرايند فراز و نشيب نظريه ولايت فقيه در تاريخ معاصر و به ويه در انديشه سياسي امام خميني(ره) گوياي آموزه هاي بسياري است. به نظر مي رسد اگر بخواهيم روند تحول نظريه ولايت فقيه در تاريخ معاصر را در مواجهه با مدرنيته، فرهنگ غرب و يا ليبراليسم مورد كاوش قرار دهيم مي توان آن را در چهار گفتمان مورد بررسي قرار داد.

الف. شكل گيري نظريه ولايت فقيه در مقابل گفتمان حاكم

تجربه شكست نهضت مشروطه و در پي آن كودتاي رضاخان كه منجر به نفوذ روزافزون بيگانگان در جامعه اسلامي گرديد، زنگ خطر استيلاي كفر را بيش از گذشته به صدا درآورد. تلاش رهبران ديني در حل و معضل ياد شده در دهه بيست وسي بي نتيجه ماند و نهضت ملي شدن نفت نيز ناكام ماند. كودتاي 28 مرداد و ورود آمريكا به صحنه سياسي ايران موجب بسط بيشتر فرهنگ غرب و چالش آن با انديشه اسلامي گشت. حضرت امام خميني(ره) كه در ابتداي دهه چهل حركت سياسي خويش را آغاز كرد، دريافته بود كه با توجه به تحولاتي كه برشمرديم تنها را ه نجات جامعه، رهايي آن از سلطه بيگانگان و بازگشت به اسلام راستين مي باشد. ايشان در چهارچوب تئوريك اين امر را در نظرية ولايت فقيه ترسيم كردند. اگرچه حضرت امام در سال 1348 نظريه ولايت فقيه را به طور مبسوط مطرح ساخت، اما كساني كه اندك آشنايي با آثار گذشته و ديدگاه هاي حضرت امام داشتند اذعان داشتند كه ايشان در كتاب كشف الاسرار، تحرير الوسيله و سخنراني به اين نظريه اشاراتي داشته اند.

گفتمان ولايت فقيه در سال هاي 42-1357 روند شكل گيري تئوريك را طي كرد و با توجه به حاكميت ريم طاغوت در ايران در حاشيه به سر مي برد. هم زمان با سال هاي پاياني دهه 50 اين گفتمان به تدريج از حاشيه به متن آمد و در عرصه حاكميت سياسي قرار گرفت. مهم ترين شاخصه هاي نظريه ولايت فقيه در اين مقطع را مي توان به شرح ذيل برشمرد:

۱. اگرچه حضرت امام از نظريه ولايت فقيه تبيين دقيق و روز آمدي ارائه كردند، اما به اعتراف فقهاي معاصر ولايت فقيه ريشه در متن باورهاي ديني و فقه اهل بيت داشت و فقها از آغاز عصر غيبت در قرون متمادي از آن بحث و گفت وگو به عمل آورده بودند.

۲. از منظر حضرت امام ولايت فقيه امري بديهي تلقي مي شد. ايشان بر اين باور بودند كه درك و تصور دقيق اسلام در جامعيت آن موجب پذيرش نظريه ولايت فقيه است. اگر افرادي در آن تشكيك روا مي دارند از درك نادرست اسلام است.

۳. نظريه ولايت فقيه در آن برهه زماني، داعيه فلسفه سياسي نويني را داشت كه تا آن زمان كمتر عينيت يافته بود. از سوي ديگر جهت مواجهه آن ريم طاغوت بود، ريمي كه مبناي نظري و فلسفه سياسي آن بر غربزدگي، ناسيوناليسم افراطي و شاه محوري استوار بود. در چالش ميان دو فلسفه سياسي كه هريك بيانگر دو گفتمان بودند، در نهايت فلسفه سياسي حضرت امام كه نظريه ولايت فقيه به مثابه هسته مركزي آن بود، در متن زندگي جامعه ايراني قرار گرفت و ريم طاغوت را به حاشيه راند.

۴. نظريه ولايت فقيه در عرصه حيات سياسي، تحولاتي را به ظهور رساند كه با تحليل هاي عادي قابل تبيين نبود و بيشتر به معجزه شباهت داشت. هيچ يك از تحليل گران داخلي و خارجي وقوع انقلاب اسلامي را تا روزهاي پاياني نتوانستند پيش بيني كنند. انقلاب اسلامي در حالي به پيروزي رسيد كه به رغم تعارض بلوك شرق و غرب در جهان هر دو در حمايت از ريم شاه و محكوم نمودن حركت انقلابي حضرت امام همداستان بودند. اما مشيّت الهي بر پيروزي اسلام در چارچوب انقلاب اسلامي با پشتوانة نظري ولايت فقيه رقم خورده بود. علاوه بر آنچه گفته شد انقلاب اسلامي به مدد رهبري ولي فقيه، مردمي ترين شكل انقلاب را در طول تاريخ انقلاب ها تجربه كرد و از آغاز پيروزي استراتي صدور انقلاب را برگزيد.

ب. حاكميت ولايت فقيه و گفتمان رويارويي سخت افزاري ليبراليسم با آن.

با پيروزي انقلاب اسلامي در ايران فلسفه سياسي اسلام با محوريت نظريه ولايت فقيه حاكميت يافت و بالطبع مظهر فلسفه سياسي ليبراليسم در ايران كه در ساختار سياسي ريم پيشين متجلي بود در حاشيه و در معرض زوال قرار گرفت. بدين سان نظريه ولايت فقيه بتدريج از يگ گفتمان حاشيه به متن جامعه در ايران و جهان راه يافت و با شگفتي هرچه تمام تر بدون اتكا به ايدئولوي هاي رايج يعني ليبراليسم و سوسياليسم توانست مديريت يك جامعه بزرگ را در حساس ترين منطقه خاورميانه و با تأكيد بر تبعيت از آموزه هاي اسلام و بي اعتنا به مكاتب مادي بدست گيرد. بي ترديد اين امر شكست بزرگي براي مكاتب غربي به شمار مي رفت. از اين رو گفتمان رويارويي سخت افزاري در دستور كار دشمنان انقلاب اسلامي قرار گرفت. رهاورد اين گفتمان را نيز مي توان در محورهاي ذيل برشمرد:

۱. غرب در گفتمان برخورد سخت افزاري نخست كوشيد با ايجاد آشوب و بلواهاي داخلي ناكارآمدي نظريه ولايت فقيه را در مقام عمل بنماياند. اما مديريت تواناي حضرت امام(ره) موجب شد، اين تلاش ها ناكام بماند و انقلاب به تثبيت رسيده و تداوم يابد.

پروسه گفتمان برخورد سخت افزاري غرب با نظام اسلامي را مي بايست از 57 تا سال 1367 برشمرد و بدترين برخورد فيزيكي پس از شورش هاي داخلي را جنگ تحميلي هشت ساله ذكر كرد. اين جنگ كه از شهريور 1359 آغاز گرديد در حجم بسيار وسيع كيان جامعه اسلامي را مورد تهديد قرار داد. وسعت تهاجم به حدي بود كه جنگ افروزان وعده فتح سه روزه ايران را مي دادند. از ديگر سوي گويي همه كفر و نفاق در شكست انقلاب اسلامي به توافق رسيده و در حمايت از ريم صدام دريغ نداشتند. اما اراده و خواست خداوند با همت مردان الهي اين سرزمين بر شكست اين گفتمان تعلق گرفت.

۳. گفتمان برخورد سخت افزاري، اگرچه معضلات و سختي هاي فراواني براي جامعه ما در برداشت و انسان هاي والايي در آن به شهادت رسيدند، اما مايه بركات فراواني نيز بود كه رهبري انقلاب، حضرت امام خميني بارها بدان اشاره داشتند.

۴. فرجام اين گفتمان، شكست دشمنان در نيل به اهداف و سربلندي نظام اسلامي به پشتوانه نظريه ولايت فقيه بود. دشمنان اسلام دريافتند كه با برخوردهاي فيزيكي قادر به شكست انقلاب اسلامي نيستند.

ج. حاكميت ولايت فقيه و گفتمان برخورد نرم افزاري ليبراليسم

پس از پيروزي انقلاب اسلامي، غرب همواره به خود وعده شكست زودهنگام نظام ولايي را مي داد و برپايه آن به طرفداران خود اميد پيروزي و بازگشت به ايران را نويد مي داد. اما شكست غرب در خلال جنگ تحميلي عراق عليه ايران نشان داد كه نظام مبتني بر ولايت فقيه استوارتر از گذشته به مسير الهي خود ادامه مي دهد و كساني كه در فكر خشكاندن ريشه هاي آن بودند خود به ورطه نابودي و اضمحلال افتادند. اينك غرب با يك نظام نوپاي اسلامي كه تجربه يك دهه آن، نشانگر تثبيت و پويايي اش بود چگونه بايست برخورد كند؟ در اين جا بود كه گفتمان برخورد نرم افزاري مطرح شد. مهم ترين شاخصه هاي اين گفتمان را كه از سال 1367 تا 1382 ادامه يافت مي توان در ابعاد زير نشان داد:

۱. گفتمان برخورد نرم افزاري با نظام اسلامي در گستره وسيع داخل و خارج حمايت و پشتيباني مي شد. نگارش اثري از سلمان رشدي در زمان حيات حضرت امام نخستين نقطه عطف در اين باره به شمار مي رفت. اين امر با واكنش تند حضرت امام و مسلمانان در سرتاسر جهان مواجه شد و از سويي نشانگر تلاش دشمنان اسلام در مواجهه نرم افزاري با اسلام و آموزه هاي دين بود.

۲. گفتمان برخورد نرم افزاري در داخل ايران را در دو چارچوب و خرده گفتمان مي توان تحليل كرد:

۲‎/۱. دوره شكل گيري سازو كار گفتمان نرم افزاري اين برهه از سال 1367 تا آغاز سال 1376 تداوم يافت. در اين مقطع جلوه هاي ليبراليسم در ايران سعي در بازسازي و طراحي آموزه هايش، با قالب اسلامي و محتواي ليبراليستي داشت. شايد بتوان عبدالكريم سروش را يكي از معماران رواج ليبراليسم با استمداد از ادبيات ديني برشمرد. وي در نظريه قبض و بسط و ديدگاه هايي كه برپايه آن قرار داشت كوشيد انديشه ناب اسلامي را از موضع ليبراليسم به چالش بطلبد. حلقه كيان و برخي مجلات سال هاي نخست دهه هفتاد در اين باره قابل طرح اند.

در سال هاي نخست دهه هفتاد رهبري انقلاب با دريافت تلاش دشمنان در برخورد نرم افزاري با آموزه هاي اسلام و نظريه ولايت فقيه، مقوله تهاجم فرهنگي را مطرح ساخت و سعي كرد اذهان كارگزاران فرهنگي را متوجه خطري سازد كه بسيار خطرناك تر از گفتمان برخورد سخت افزاري است. اين هشدارها به طور مستمر ادامه داشت و در انتخابات پنجم مجلس در سال 1375 با صراحت از خطر نفوذ ليبراليسم در مجلس سخن به ميان آورد. براي بسياري در آن روز اين سخن نامفهوم مي نمود اما با حاكميت اين جريان در مسند اجرايي كشور در سال 1376 همگان آن را دريافتند.

براي مقابله با آموزه هاي نظريه ولايت فقيه و ادبيات سياسي كه به مدد انقلاب آفريده شده بود، خرده گفتمان ليبراليستي جريان نرم افزاري كوشيد يك ايدئولوي به موازات ايدئولوي انقلاب اسلامي ايجاد كند. اين جريان با تصرف در مفاهيم و مقوله هاي انقلاب اسلامي سعي كرد انديشه ليبراليسم را در آنها اشراب و به تدريج آن را به نفع مدرنيته و ليبراليسم تصرف كند. از اين رو يك نظام منسجم فكري از مباني معرفت شناختي، هستي شناختي، انسان شناختي بر پايه ليبراليسم و با توسل ناروا به آيات و روايات ارائه كرد و بر پايه آن مدل دمكراتيك اسلامي و ساير مؤلفه ها و سازوكارهاي سياسي- اجتماعي و اقتصادي را توصيه و ارائه كرد. نفوذ نسبي اين جريان در لايه هايي از قدرت موجب شكل گيري و حاكميت نسبي آن گرديد.

۲‎/۲. حاكميت نسبي خرده گفتمان نرم افزاري

ليراليسم در جريان برخورد نرم افزاري با جريان انقلاب اسلامي توانست با موج آفريني و بهره  بردن از يكسري شگردهاي تبليغي و موج آفريني در سال 1376 به حاكميت نسبي دست يابد. پس از آن كوشيد با آفرينش ادبياتي ويه مؤلفه هاي اين گفتمان را تبيين كند. مهم ترين مؤلفه هاي اين گفتمان عبارت بودند از جامعه مدني، تساهل و تسامح، آزادي، تلقي اومانيستي از انسان، نفي خشونت و ... . در اين راستا جريان مزبور نظريه ولايت فقيه و نهادهاي برآمده از آن را مورد تاخت و تاز قرار داد. سيل انتشار آثار ليبراليستي، رشد نامتوازن روزنامه ها و مجلات، رفتار سياسي متناسب با آن آموزه ها از مهم ترين سازوكارهاي رفتار و انديشه در اين برهه به شمار مي رفت.

به موازات دوخرده گفتمان ياد شده، نظريه ولايت فقيه در موضع دفاعي قرار گرفت و دو رويكرد را در مواجهه با آن در پيش گرفت.

۱‎/۳ برخورد نرم افزاري دفاعي. با توجه به هجوم همه جانبه جريان ليبراليستي به آموزه هاي ديني و نظريه ولايت فقيه كه حاكي از عمق موضع تهاجمي نظريه ولايت فقيه بر فرهنگ منحط ليبراليستي داشت، در خلال سال هاي يادشده نظام اسلامي در موضعي دفاعي قرار گرفت و كوشيد ضمن پاسخ گويي به شبهات از نظريه ولايت فقيه كه مبناي نظري حكومت اسلامي به شمار مي رفت دفاع كند.

۲‎/۳ دخل و تصرف در مفاهيم و استخدام آن در چارچوب انديشه اسلامي. رهبري انقلاب اسلامي از سويي ضمن پاسخ گويي به شبهات ليبراليستي، در پي ريزي و استحكام نظريه ولايت فقيه نقش مهمي ايفا نمود. ايشان علاوه بر رهبري جامعه در مقام يك ايدئولوگ كوشيد ضمن تبيين تئوريك از نظريه ولايت فقيه، در برخي آموزه هاي گفتمان ليبراليستي دخل و تصرف كند. در اين باره مي توان به مفاهيمي نظير مردم سالاري ديني، خودي و غيرخودي، نقش خواص در مقابل عوام، اقتدار نظام اسلامي و غير آن اشاره كرد. بدين سان جريان مزبور در مقام نظريه پردازي دچار كاستي شد و در نتيجه خلع سلاح شد و در پروسه عملي نيز به رغم شعارهاي عوام فريبانه مردم شاهد عملكرد آنان در شوراهاي شهر، مجلس شوراي اسلامي، و نهادهاي اجرايي شدند.

ج. نهضت نرم افزاري و گفتمان تهاجم همه جانبه

با آشكار شدن نشانه هاي شكست گفتمان برخورد نرم افزاري ليبراليسم، در سال 1382، نهضت نرم افزاري در عرصه نظام اسلامي مورد تأكيد قرار گرفت. پويش همه جانبه نظام اسلامي و عينيت كامل نظريه ولايت فقيه مستلزم انقلاب فرهنگي در گستره ابعاد مختلف جامعه بود. از سويي زوال تدريجي ليبراليسم و از سوي ديگر نيازهاي روز افزون نظام اسلامي به نظريه ها مستلزم تلاش نرم افزاري در جهت بسط حاكميت اسلامي در ايران و گستره جهان بود. گفتمان همه جانبه دشمن پس از شكست در عرصه داخلي، تلاش هاي خود را در خارج از مرزهاي جغرافيايي متمركز ساخت و در دو عرصه نرم افزاري و سخت افزاري به تهاجمي همه جانبه دست يازيد. البته استفاده از جنبه هاي سخت افزاري خود نشانه شكست و فروپاشي اين گفتمان بود. زيرا اگر يك فرهنگ و ايدئولوي داراي سخن منطقي باشد لزوم به تهاجم نظامي و سخت افزاري نمي بيند و مي كوشد با بهره برداري از پتانسيل هاي نرم افزاري سياست خود را نشان دهد. اما شكست نرم افزاري غرب در طول يك دهه نشان داد كه نشانه هاي فروپاشي كامل ايدئولوي هاي مادي در سطح جهان مهيا شده است. از ديگر سو نفوذ پيام هاي انقلاب اسلامي در عرصه جهاني حاكي از آمادگي جهان براي گسترش پيام دين حق است.

در عرصه جهاني برخورد سخت افزاري ليبراليسم با تهاجم گسترده نظامي به افغانستان و عراق همراه بود. غرب اگرچه در برخورد فيزيكي توفيق نسبي داشت اما به اذعان تحليل گران بزرگ و خبرگزاري ها ولايت فقيه در عراق كه در مرجعيت متبلور شده است پيروز ميدان منازعات سياسي به شمار مي رود.

* عضو هيئت علمي مؤسسه آموزشي و پوهشي امام خميني. مؤلف كتاب انديشة سياسي اسلام.