بسیاری از حركتها و سازمانهای سیاسی در جهان عرب اندیشههای خویش را از طریق انتشار كتب و مقالات تبلیغ میكنند و برخی از آنها حتی ایستگاههای رادیویی مخفی دارند. گروههای تروریستی مانند القاعده در دستكاری تصاویر تلویزیونی از طریق انتشار نوارهای ویدیویی ید طولایی دارند، اما حزبالله لبنان در اداره شبكه تلویزیونی تمامعیار خود، با ارائه فهرست بلندبالایی از اخبار، تفسیر و برنامههای سرگرمكننده، منحصربهفرد و بینظیر است.
المنار نخستین برنامه خود را در سوم ژوئن 1991 روی آنتن فرستاد. از آن زمان تاكنون، حزبالله از جایگاه ممتازش در لبنان بهخوبی بهره گرفته ـ جایگاهی كه با پیروزی نیروهای حزبالله بر اشغالگران اسرائیلی و بیرون راندن آنها از جنوب لبنان تقویت شد به نحوی كه یك رسانه قوی با بُرد جهانی را به وجود آورد. این شبكه بهتدریج توانست از یك ایستگاه رادیویی مخفی و كمامكانات به یك ایستگاه ماهوارهای جامع و فراگیر صعود كند.
اهمیت جایگاه المنار در خارج از مرزهای لبنان نیز قابل درك است. این شبكه ماهوارهای كه نام خود را «شبكه مقاومت» نهاده است جزء لاینفك طرح حزبالله برای دسترسی به كل جهان عرب و اسلام شده است و ابزار قدرتمندی است در جنگ روانی حزبالله علیه دشمن صهیونیستی و جلب توجه جهان عرب به منازعه فلسطینی ـ اسرائیلی. از زمان تهاجم آمریكا به عراق، شبكه المنار از شیوههای معمول خود برای تقبیح و محكومیت اشغال این كشور توسط آمریكا استفاده كرده است.
گزارشگران المنار
حدود سیصد كارمند از اتباع لبنان، مصر، اردن، فلسطین، مراكش و آمریكا در استخدام شبكه حزبالله هستند. هرچند عضویت در حزبالله لبنان، از شرایط استخدام كارمندان نیست اما به هرحال امتیازی محسوب میشود. میگویند اكثر گزارشگران مرد این شبكه قبلاً چریك بودهاند.
مسئولان المنار دورههای آموزشی تخصصی را در دانشگاهها و مؤسسات خاص گذراندهاند و گاهی اوقات آموزشهای اینترنتی را نیز فرا میگیرند. مطبوعات لبنان میگویند مسئولان المنار در سمینارها و سخنرانیهایی كه راجع به عملكرد و ساز و كار وزارت خارجه اسرائیل و سایر آژانسهای اسرائیلی است؛ شركت میكنند تا روشهای تبلیغاتی خود را مؤثرتر پیاده كنند. ژورنالیستها و تكنسینهای این شبكه با گذراندن دورهها و جلسات آموزشی در سازمانهایی نظیر رویترز و بنیاد تامسون، اطلاعات و تخصص خود را روزآمد كرده و ارتقاء میبخشند.
مهمترین عاملی كه به محبوبیت المنار كمك رساند، پوشش خبری مبارزه جنگجویان حزبالله با نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان بود. این شبكه فیلمهای خبری حیرتانگیزی از درگیریهای واقعی نیروهای حزبالله با اسرائیلیها پخش میكرد. تصویربرداران شبكه المنار با پوشیدن جلیقههای ضد گلوله و دویدن دوشادوش حزبالله، غالباً حتی پیش از آغاز عملیات به صحنه میرفتند كه این حاكی از هماهنگی كامل آنها با واحدهای عملیاتی حزبالله میباشد. میگویند فیلمهای خبری زنده از طریق یك دیش موج كوتاه از جنوب لبنان به بیروت ارسال میشد.
بینندگان المنار
هرچند آمار رسمی درباره تعداد بینندگان این شبكه در خاورمیانه موجود نیست، اما نمیتوان این نكته را رد كرد كه بینندگانش از زمان راهاندازی شبكه، رشد قابل ملاحظهای یافته است. امواج نخستین برنامهها با تجهیزات ابتدایی به قیمت چند میلیون دلار، به زحمت روستاهای جنوب بیروت را پوشش میداد. ابتدا فقط پنج ساعت در روز برنامه پخش میكرد. در سال 1993 ساعات برنامههایش به هفت ساعت افزایش یافت و بُرد امواج نیز به بخش جنوبی دره بُقاع گسترده شد.
حزبالله در پیشاپیش انتخابات مجلس لبنان در سال 1996 آنتنهای بیشتری در شمال لبنان و سراسر رشته كوههای این كشور نصب كرد تا اینكه در زمان انتخابات، امواجش در سراسر لبنان، غرب سوریه و شمال اسرائیل قابل دریافت بود. ساعات پخش به 12 ساعت در روز در سال 1998 و 18 ساعت در روز در سال 2000 افزایش یافت. المنار در سال 2001 برنامههای بیست و چهار ساعته، در هفت روز هفته پخش میكرد. مسئولان تلویزیون لبنان اذعان میكنند كه در حال حاضر، المنار مقام سوم را در میان شبكههای لبنان دارد ولی این جایگاه در زمان اوجگیری منازعات در جنوب لبنان یا سرزمینهای فلسطینی به نخست ارتقا مییابد.
مدیران شركت ماهوارهای Arabsat، ابتدا از اختصاص قسمتی از ظرفیت ماهوارهای خود به المنار نگران بودند؛ از بیم اینكه ممكن است به نفع شیعیان تبلیغ كند. اما المنار خیال آنها را از این بابت راحت كرد. درواقع المنار مخاطبان انبوهتری را منظور نظر خود دارد: یعنی اكثریت سُنی جهان عرب به همین دلیل است كه از دو طریق برنامههای خاصی را پخش میكند. از طریق امواج زمینی، برنامههای مروّج منافع و مصالح شیعیان را برای بینندگان لبنانی پخش میكند و از طریق شبكه ماهوارهای خود، برنامههایی كه محتوای وحدتگرایانهتری دارند را ارسال میكند.
قرار بود افتتاح شبكه ماهوارهای در ماه جولای سال 2000 باشد، اما حزبالله تصمیم گرفت تاریخ افتتاح را به 24 ماه می 2000 تغییر دهد تا با تخلیه جنوب لبنان از نیروهای اشغالگر اسرائیل همزمان باشد. بینندگان المنار و تحلیلگران خاورمیانه از این تغییر زمان ضرر نكردند: ایستگاه ماهوارهای المنار، تجسّم آزادی از چنگال اشغالگران اسرائیلی شد.
مسئولان المنار اكنون بر این باورند كه شبكه آنها در میان پربینندهترین شبكههای جهان عرب، مقام پنجم را دارد و دست كم ده میلیون نفر در دنیا به تماشای آن مینشینند. البته این رقم را نمیتوان تأیید كرد اما زمزمههایی از گوشه و كنار شنیده میشود كه المنار درواقع یكی از مشهورترین شبكههای جهان عرب است. داوران هشتمین جشنواره رادیو و تلویزیون قاهره در جولای سال 2001، دو جایزه طلا و دو جایزه نقره به آن اِعطا كردند.
دومین مخاطب شبكه المنار فلسطینیها و اسرائیلیهاست. المنار برای دستیابی به مخاطبان اسرائیلی از گویندگان به زبان عبری استفاده میكند. ابتدا برای عموم مردم اسرائیل؛ فیلمهای تبلیغاتی با مضمون هشدار به صهیونیستها و اعلام خطر عواقب ماندن در لبنان پخش میكرد. المنار برای تهیه و نمایش برنامه به زبان عبری از فلسطینیانِ آشنا به این زبان كه در سرزمینهای اشغالی بزرگ شدهاند و سپس به دلایل مختلف از آنجا بیرون آمدهاند؛ استفاده میكند. از سایر منابع رسانهای، گزارش میشود كه گویندگان عبری زبان المنار مأموران كهنه كار حزبالله هستند كه در زندانهای اسرائیل یا جنوب لبنان در زمان اشغال این قسمت توسط اسرائیلیها، به سر میبردند و زبان عبری را فرا گرفتند.
المنار امیدوار بود با نمایش زنده عملیات حزبالله علیه اسرائیلیها، مرگ سربازان صهیونیست را به ساكنان شهركها نشان دهد و از این طریق روحیه آنها را تضعیف كند. رهبران حزبالله میگویند برنامههای المنار بهویژه تصاویر ویدیویی به زبان عبری، نقش حساس و مهمی در عقبنشینی اسرائیل از لبنان ایفا كرد.
پیام
برنامهسازی المنار از سال 1991 تا سال 2000 به رویدادهای داخل لبنان و بهویژه به مقاومت اسلامی در برابر اشغال جنوب متمركز بود. این شبكه اقدام به پخش خطابهها و سخنرانیهای شورانگیز توسط شخصیتهای مذهبی و روحانیون منسوب به حزبالله میكرد.
پس از عقبنشینی اسرائیل از جنوب لبنان در ماه می 2000، المنار وارد یك فضای خودستایانه شد. موفقیت عملیات نظامی حزبالله را میستود و ضعف ارتش اسرائیل را درشتنمایی میكرد.
بیست و نهم سپتامبر سال 2000 و آغاز انتفاضه دوم، شور و هیجان دوبارهای به المنار بخشید. المنار آرمان جدیدی یافته بود و به بركت امواج ماهوارهای توانست پیامش را به مخاطبان بیشتری برساند. المنار نهتنها به آرمان فلسطین، بلكه به مقاومت فلسطینیان در برابر اسرائیل از طریق ابزارهای خشونتآمیز متعهد است.
المنار علاوه بر پوشش خبری، غالباً با رهبران آن دسته از گروههای فلسطینی كه مخالف سازش و مذاكره هستند مصاحبه میكند مانند حماس و جهاد اسلامی فلسطین.
المنار هرگز عملاً به بینندگانش نحوه ساخت مواد منفجره را نیاموخته است اما مسئولانش میگویند یكی از اهدافش تشویق چیزی است كه غربیان به آن «عملیات انتحاری (شهادتطلبانه)» میگویند. درواقع هر اقدام یا عملی كه مقاومت را ترغیب كند در برنامهسازی المنار میگنجد.
گروههای فلسطینی مخالف سازش و مذاكره با اسرائیل از طریق المنار، حرفهای خود را میزنند. این شبكه در حُكم یك اتاق جنگ برای فلسطینیان درآمده است. گزارشهای مربوط به فعل و انفعالات سرزمینهای اشغالی، «پخش خبر» بر عهده گرفتن مسئولیت حملات به اسرائیلیها و بحث درباره استراتژیهای تروریستی (!) در این اتاق جنگ به سمع و نظر بینندگان میرسد. تعدادی از گزارشگران المنار با گروههای فلسطینی ارتباط دارند. مثلاً، «عِماد اید»، خبرنگار دائمی این شبكه در غزه، روابط نزدیكی با جهاد اسلامی فلسطین دارد و برای روزنامه این تشكیلات قلم میزند.
حمایت المنار از آرمان فلسطین در تار و پود برنامهسازی آن تنیده شده است. در دسامبر 2000 كه اسرائیل ساختمانهای تلویزیون فلسطین را تخریب كرد، المنار به مدت دو روز، آرم تلویزیون فلسطین را به جای آرم خود پخش میكرد. مسئولان المنار میگفتند این اقدام را در چارچوب همبستگی با رسانههای عرب انجام دادهاند.
اما آشكارترین تبلیغات این شبكه بین برنامههایش، موسیقیهای تصویری است كه درواقع حكم میانپرده را دارند و تا سی درصد برنامههای ماهوارهای این شبكه را در اختیار دارند. هدف از این تصاویر، كمك به مردم در اتخاذ شیوههای شهادتطلبانه است كه نخستین گام در فرآیند یك عملیات آزادیبخش محسوب میشود.
این میانپردهها از تصاویر قدرتمند و شورآفرین، همراه به موسیقی غرورانگیز و الهامبخش تشكیل میشود. یكی از گونههایی كه المنار استفاده میكند، تركیب فیلم خبری حملات حزبالله به استحكامات ارتش اسرائیل و درگیری فلسطینیها با سربازان اسرائیل است. پیام فیلم میگوید: «حزبالله توانست اسرائیل را با توسّل به زور از لبنان بیرون كند، فلسطینیان نیز باید همین راه را برگزینند و مبارزاتشان را لبنانیزه و اسلامیزه كنند.» تأثیر این برنامهها را نباید دست كم گرفت و سبك شمرد. مثلاً، چنانچه در آوریل سال 2002 گزارش شد یك زن شهادتطلب فلسطینی پیش از اقدام به عملیات خود علیه اسرائیلیها، دائماً برنامههای المنار را تماشا میكرد.
برنت سادلر، رئیس سابق دفتر CNN در بیروت درباره تأثیر اخبار و نماهنگهای المنار چنین گفته است: «گزارش تصویری پر سر و صدای وقایع كرانه باختری و نوار غزه كه به دقت گزینش شده، به زیبایی و هنرمندانه آرایش یافته و از طریق ماهواره به مخاطبان انبوه در سطح منطقه منتقل میشود. پیامهایی كه جهان عرب را به حمایت مردمی از آرمان فلسطین تحریك و ترغیب میكند.»
یازدهم سپتامبر در عراق
المنار با پوشش رویدادهای یازدهم سپتامبر نقش تازهای پیدا كرد. این شبكه به هر صورتی كه بتواند مقاومت در برابر جنگ آمریكا با تروریسم را تشویق میكند. در جهان عرب بسیاری پذیرفتهاند كه حملات یازدهم سپتامبر كار یهودیان، اسرائیل و موساد بوده است و یهودیان شاغل در مركز تجارت جهانی از قبل نسبت به حملات باخبر شده بودند تا آنجا را ترك كنند. این المنار بود كه دخالت اسرائیل و یهودیان در حملات را در گزارشی به تاریخ 17 سپتامبر 2001 مطرح كرد.
با آغاز جنگ و منازعات در عراق، المنار موضوع تازهای پیدا كرد: «مقاومت در برابر آمریكا»، این شبكه یك بار دیگر دستورالعملهای حزبالله را اجرا میكرد. یك هفته پیش از این جنگ، سید حسن نصرالله گفته بود: «مردم این منطقه از شما با اسلحه، خون، شهادت و عملیات شهادتطلبانه پذیرایی میكنند. امروز كه صدها هزار نیروی آمریكایی به منطقه هجوم آوردهاند شعار ما مثل همیشه این است: مرگ بر آمریكا.»
از آن زمان تاكنون میزگرد و موسیقیهای تصویری پیام نفرت از رهبران آمریكا و عملیات نظامی را منتشر ساختهاند. در یكی از نماهنگها اجساد كودكان و بزرگسالان غیر نظامی عراقی را میبینیم كه در كنار پرواز بمبافكنها و انفجار موشكهای كروز آمریكایی در بغداد مونتاژ شدهاند. سپس سخنرانی دونالد رامسفلد پخش میشود كه اعلام میكند: «سلاحهای مورد استفاده ما دقتی دارند كه هیچكس تصورش را هم نمیكند.» در انتهای این نماهنگ موهای ژولیده یك كودك مجروح را میبینیم و شعاری كه میگوید: «واقعاً دقیق است.»
در نماهنگ دیگری مردم عراق به مقاومت تشویق میشوند در پیام آمده است: با استمرار تهاجم، مقاومت شجاعانه مردم عراق ادامه مییابد. مردم عراق میدانند كه اگر تسلیم شوند نهتنها عراق بلكه فلسطین را تسلیم كردهاند.
در نماهنگ دیگری با این اشعار مردم را به مقاومت تشویق میكند:
ثابتقدم به شما میتازیم
همه جا فریاد میكشیم:
«آمریكا مادر تروریسم است»
باید مادر تروریسم ساقط شود،
آمریكا لشكر شیطان است،
ارتش مهاجم اشغالگر.
چیزی نمانده به جز اسلحه
چیزی نمانده الا شهدا
و در انتها یك شهادتطلب را میبینیم كه ماشه مواد منفجره كمربندش را میكشد.
بُرد جهانی
المنار به شبكه تلویزیونی یك جنبش سیاسی و یك سازمان تروریستی جهانی تبدیل شده است. شبكه مقاومت به تازگی خود را با نام «شبكه اعراب و مسلمانان» معرفی میكند كه نشانه جاهطلبیهای روزافزونش است. المنار میخواهد این احساس را القا كند كه مسلمانان و اعراب، به چیزی فراتر از خودشان تعلق دارند. چیزی كه موجب همبستگی انسانها، مسلمانان و اعراب میشود.
المنار تنها در صدد تحقق این هدف در جهان عرب و اسلام نیست. بدین طریق قصد دارد شیعیان را كه در حاشیه بودهاند به متن آورد. پیام پنهان المنار این است كه تنها حزبالله توانسته به اسرائیل شكست وارد كند و حزبالله در حمایت از مبارزات فلسطینیان تسلیم هیچكس نمیشود. المنار بیش از آنكه یك پروژه همبستگی با فلسطینیان باشد؛ پروژه مشروعیت بخشیدن به شیعه است.
یكی از پیامدهای زیانبار شبكهای كه بهشدت خشونت، عملیات انتحاری و كشتن غیر نظامیان بیگناه را تبلیغ میكند؛ تهدید مستقیمِ منافع آمریكا و ثبات منطقه است. پس لازم است آمریكا از هر ابزاری كه میتواند استفاده كند تا عملیات المنار بسیار دشوار و پرهزینه شود.
