پس از جنگ عراق چه كسي بر جهان حكومت خواهد كرد؟ نظم نوين جهاني بر كدام يك از مباني حقوقي و سياسي مبتني خواهد بود؟ آيا ايالات متحده آمريكا خود به تنهايي سياست جهاني را تعيين خواهد كرد؟ آيا قدرت در آينده به ويژه بر محور برتري هاي نظامي استوار خواهد بود؟ نقش حقوق بين الملل و سازمان ملل در اين ميان چيست؟ اين پرسش ها و سوالاتي مشابه از چندي قبل فكر انديشمندان و كارشناسان را كاملاً به خود مشغول ساخته است. جنگ در عراق نشان داد كه سياست خارجي ايالات متحده پس از يازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ به طرز نگران كننده اي تغيير كرده است. برخي از نو محافظه كاران دولت جورج بوش با شروع به كار خود در ابتداي سال ۲۰۰۱ ميلادي فكر سرنگوني رژيم عراق را در سر مي پروراندند. آنها موفق شدند پس از گذشت تنها هشت ماه از حكومت خود مسئله عراق را به موضوع روز سياسي جهان مبدل سازند. حوادث يازدهم سپتامبر فرصتي طلايي براي اين گروه شد تا سياست هاي خود در قبال عراق را به مورد اجرا درآورند. اما متاسفانه فشارهاي آنها موجب شد تا استراتژي امنيتي جديد بوش به اشتباه در جايي كه نبايد آزموده شود به محك آزمون درآيد.

وقتي جورج بوش در ژانويه سال ۲۰۰۱ به قدرت رسيد در تبيين سياست خارجي خود آن را «واقع بينانه» ارزيابي كرد. او قصد داشت بر روي قدرت هاي بزرگي چون چين و روسيه متمركز شود تا انرژي خود را صرف كشورهايي كوچك و كمتر توسعه يافته كند، از اين پس چين «رقيب راهبردي» آمريكا و نه «شريك استراتژيك» اين كشور به شمار مي آمد و روسيه نيز كشوري بود كه بايد در مقابلش رفتاري انعطاف ناپذير اتخاذ نمود. اين سياست تا سپتامبر ۲۰۰۲ بر همين منوال بود تا اينكه در اين سال دولت بوش طرح «استراتژي جديد امنيت ملي» را ارائه داد كه بر اساس آن «آنچه تهديدي براي ايالات متحده به شمار مي آيد نه ارتش ها و ناوهاي جنگي كه تكنولوژي هاي مخرب در اختيار تعداد محدودي كشور است. پس امروز قدرت هاي بزرگ و به نوعي رقباي استراتژيك به طور مشترك از يك سو در خطر هستند: قدرت هاي تروريستي هرج و مرج طلب. » گرچه بدين ترتيب بخش بزرگي از كهنه سياست جهاني همچنان به حيات خويش ادامه داد اما انتقادهاي زيادي نيز بر اين طرح وارد شد. به واقع اين سند بيشتر از آنكه توصيه «هر كه بامش بيش، برفش بيشتر» تئودور روزولت را دنبال كند، موضع برتري جويانه آمريكا را به جهانيان نشان داد. هر چند ايالات متحده بدون ترديد همچنان قدرت اول جهان باقي خواهد ماند اما اين مسئله نبايد هيچگاه مستمسكي براي تحقير و سرزنش ديگران باشد. از نظر برخي افراد واقع بين وعده تحقق دموكراسي وآزادي در عراق و ديگر كشورها از سوي نو محافظه كاران آمريكايي اقدامي خطرناك و نامحدود قلمداد مي شود. به نظر مي رسد اين نقشه ها ريشه در سنت وودرو ويلسون داشته و با افكار و انديشه هاي طيف سياسي راستگرا همخوان باشند تا با ايده هاي چپگرايان. به علاوه اينكه بي توجهي نهادهاي بين المللي و سازمان ملل به استمدادطلبي آمريكا براي همكاري و ائتلاف در جنگ عراق در همين راستا قابل ارزيابي است. هر چند تز «دفاع پيشگيرانه از خويش» نيز در نوع خود بدعتي جديد و خطرناك در امر قضا به شمار مي آيد.

بايد گفت راهبرد جديد ايالات متحده واكنشي است به تغيير و تحولاتي كه حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در عرصه سياست جهاني پديد آورد. امروزه روز جهاني سازي ديگر يك پديده صرف اقتصادي نيست. در نتيجه اين پديده نوين مرزهاي آمريكا كه زماني به واسطه بُعد مسافت و قرار گرفتن بين دو اقيانوس بزرگ از تعرض قدرت هاي بزرگ و مطرح مصون بود، كاملاً درهم نورديده شده است و مسئله تروريسم ابعاد مختلف اين توسعه و پيشرفت را به شدت تحت تاثير خويش قرار داده است. در اين ميان بسياري از اروپاييان به حق بر اين نكته اشاره دارند كه تروريسم پديده جديدي نيست. آنها چند دهه با اين معضل دست به گريبان بوده اند بدون اينكه آسيبي جدي از اين محل متوجه نظام هاي دموكراتيك آنها شده باشد، بي ترديد با پيشرفت هاي تكنولوژيك، تروريست ها نيز در دهه هاي اخير توانسته اند تجديد سازمان كنند كه اين روند همچنان ادامه دارد. اگر در قرن بيستم افراد شروري چون هيتلر و استالين به مدد دستگاه حكومتي مقتدر خود ميليون ها انسان بي گناه را به كام مرگ كشاندند، تروريست هاي قرن بيست و يك سلاح هاي كشتارجمعي در اختيار دارند. البته اين نيروي ويرانگر و كشنده بيشتر در بين گروه هاي شورشي و افرادي مشخص پراكنده است. به واقع اين «خصوصي سازي جنگ ها» خود به مفهوم چرخش و تحولي عظيم در عرصه سياست جهاني است. بيم و نگراني از حمايت كشورهايي چون عراق و كره شمالي از اين دست گروه هاي تروريستي بوش پسر را به اين نتيجه رساند كه گريزي جز اعلام استراتژي جديد نيست. البته دولت آمريكا در اجراي استراتژي جديد خود به نوعي دچار سردرگمي شد و اختلاف و تنش ميان نومحافظه كاران و گروه هاي امپرياليستي يك جانبه نگر از يكسو و نيروهاي واقع گراي سنتي و چندجانبه نگر از ديگرسو به نهايت خود رسيد. تا اينكه وقايع يازدهم سپتامبر آغازي شد براي طرح همكاري هاي چندجانبه، كنگره آمريكا سرانجام با پرداخت بدهي هاي معوقه دولت به سازمان ملل موافقت كرد و پرزيدنت بوش با هيجاني مثال زدني ضرورت «ائتلاف بين المللي بر ضد تروريسم» را مطرح ساخت.

لشگركشي ايالات متحده به افغانستان و موفقيت سريع نظامي در اين جنگ برخي اعضاي دولت و تحليلگران را به اين نتيجه رساند كه سياست يك جانبه گرايي كارايي هاي خاص خود را دارد. براي مثال چارلز كراوت هامر ستون نويس معروف روزنامه آمريكايي واشنگتن پست موفقيت ارتش ايالات متحده در براندازي حكومت طالبان را به واقع موفقيت «يك جانبه گرايي نوين» توصيف كرد كه بر اساس آن آمريكا ديگر نقش ملتي سر به زير را ايفا نخواهد كرد بلكه جامعه اي خواهد بود كه آشكارا اهداف خاص خود را دنبال خواهد نمود. در قضيه عراق كشمكش ميان دو طيف پيش گفته در درون كابينه كاملاً آشكار شد. در اوت سال گذشته ميلادي ديك چني معاون رئيس جمهور و دونالد رامسفلد وزير دفاع آمريكا ضمن تحقير سازمان ملل هشدار دادند كه بازگشت بازرسان تسليحاتي اين سازمان به عراق دردي را دوا نمي كند. در مقابل، واقع گرايان سنتي از حزب جمهوريخواه نظير «برنت اسكوكرافت» و «جيمز بيكر» با اعلام حمايت رسمي از سياست هاي راهبردي چند جانبه گرا عملاً دولتمردان آمريكا را به مناظره دعوت كردند. اين همه در حالي بود كه نطق جورج بوش در مقر سازمان ملل در روز ۱۲ سپتامبر ۲۰۰۲ موفقيتي بود براي شخص كالين پاول. شوراي امنيت سازمان ملل با تصويب قطعنامه ۱۴۴۱ صدام حسين را موظف ساخت با بازرسان خلع سلاح اين سازمان همكاري كامل داشته باشد. در همين حال پاول در انديشه انعقاد قراردادي با فرانسويان و جلب حمايت آنها براي تصويب قطعنامه اي ديگر به منظور استفاده از زور بر ضد حكومت عراق در صورت عدم پايبندي كامل اين رژيم به تعهداتش بود. اما نقشه پاول از يكسو در نتيجه تعجيل رامسفلد و از ديگرسو با تغيير سياست شيراك نقش برآب شد. ناگهان فرانسه به مخالف جدي حمله نظامي آمريكا به عراق مبدل گشت. اين در حالي بود كه كاخ سفيد نيز خود نمي دانست چه مي كند. گاه از خلع سلاح عراق دم مي زد و گاه تغيير رژيم اين كشور را مطرح مي ساخت.