زمان حکومت زمامداران بي­لياقت قاجار و پس از اشغال بخش وسيعي از خاک کشورمان توسط ارتش سرخ تزار روس، هفده شهر از تن زخمي ايران جدا شد و دولتمردان قاجار با امضای سند قرارداد ترکمن­چاي، جدا شدن اين بخش از ايران را به رسميت شناختند. کمونيست­ها از آن تاريخ به مدت هفتاد سال بر مردم مظلوم اين منطقه حکومت کردند. با اجراي سياست هاي آخرين رئيس­جمهور اتحاد جماهير شوروي سابق که آن را اصلاحات مي­ناميد، اين اتحاديه فرو ريخت و جمهوري­ها يکي پس از ديگري استقلال خود را اعلام کردند و جامعه­ی جهاني هم استقلال آنها را به رسميت شناخت. جمهوري آذربايجان هم که همسايه­ی شمالي ايران است به استقلال رسيد. حيدر علي­اف، سياستمدار کهنه­کار در زمان رياست خود بر اين جمهوري، حاکميت خود بر اين کشور را استحکام بخشيد و با استفاده از فرصت به دست آمده­ی ناشي از خلاء قدرت منطقه هاي، با دوري جستن از سياست­هاي کاخ کرملين و با ايجاد رابطه­ی نزديک با غرب، آنها را براي حضور در منطقه تشويق نمود.

مردم جمهوري آذربايجان که اشتراکات مذهبي و فرهنگي عميقي با مردم کشورمان دارند، هنوز هم پس از هفتاد سال حکومت کمونيست­ها بر آنها، خود را ايراني مي­دانند. آنها انتظار داشتند ايران در کنارشان باشد و در حل مشکلاتشان به آنها کمک کند. منطقه­ی قره­باغ که يک منطقه­ی ارمني­نشين و جزء سرزمين جمهوري آذربايجان است، پس از اختلافات داخلي خود را جمهوري خودمختار خوانده و جمهوري ارمنستان هم از ساکنين اين منطقه براي کسب خودمختاري و جدائي از خاک جمهوري آذربايجان حمايت کرده است. رابطه­ی گرم ايران با جمهوري ارمنستان باعث شد جمهوري آذربايجان آن را نشانه­ی حمايت ايران از ارمنستان در مسئله­ی مناقشه­ی منطقه قره­باغ کوهستاني تلقي کند؛ گرچه دستگاه ديپلماسي ايران، منطقه قره­باغ را جزء خاک جمهوري آذربايجان مي­داند و آن را در بيانيه­اي اعلام نموده است، ولي قدم چندان مثبتي هم در حل مناقشه برنداشته است. اما کشورهاي غربي با استفاده از فرصت به وجود آمده و با نيت دستيابي به منابع سرشار اقتصادي، دستگاه ديپلماسي خود را فعال کرده و با اعزام ديپلمات­هاي خود به منطقه براي ميانجي­گري و حل مناقشه­ی قره­باغ، صداي خيرخواهي سردهند.

پس از درگذشت حيدر علي­اف رئيس جمهور پيشين جمهوري آذربايجان و انتقال آرام قدرت به فرزند وي الهام علي­اف و حمايت آمريکا از اين رخداد، رابطه­ی دو کشور آمريکا و جمهوري آذربايجان روز به روز بهتر شده و قراردادهاي سياسي و اقتصادي، يکي پس از ديگري به امضا مي­رسد. دولت آمريکا که ايران را محور شرارت خوانده است، با لشکرکشي و اشغال افغانستان و عراق که هر دو کشور همسايه­ی ايران هستند، اکنون سعي دارد با تبليغات منفي بر عليه ايران، در جمهوري آذربايجان وجهه کشورمان را خدشه­دار نموده و ايران را تهديدي براي آن کشور و حوزه­ی درياي خزر جلوه دهد و با ايجاد پايگاه نظامي در خاک جمهوري آذربايجان و با پياده­نمودن نيروي نظامي در مرزهاي شمالي، ايران را از آن ناحیه تحت فشار قرار دهد.

درخواست آمريکا از جمهوري آذربايجان براي تشکيل نيروي حفاظت از درياي خزر مي­تواند در راستاي همين سياست باشد که اگر جمهوري آذربايجان بر خلاف قانون اساسي خود به آمريکا اجازه دهد نيروي نظامي در خاک آن جمهوري پياده کرده و از پايگاه­هاي نظامي خود، کشورمان را تهديد کند، ايران در مرزهاي شمالي دچار چالش خواهد شد. گرچه جمهوري اسلامي ايران از نظر توليد صنايع نظامي به خودکفائي رسيده و نيروهاي مسلح مقتدر و توانمند دارد و مي­تواند هرگونه تعرض به حريم خود را شديد و غيرقابل تصور جواب دهد؛ ولی بهتر است دستگاه ديپلماسي کشورمان که براي ايجاد رابطه با فلان کشور دست­چندم آفريقایي، به دوردست مي­انديشد و براي سفر ديپلمات­هاي خود به آن کشورها از بيت­المال هزينه مي­کند، در نگرش به روابط با کشورهاي همسايه، تجديدنظر کرده و با اعزام سفرا و کارداران باتجربه، منافع ملي کشورمان را تقويت و با ايجاد روابط دوستانه­تر با همسايگان، تهديدها را به فرصت­ها تبديل کند.

تماس با نویسنده:

j_razligi@noavar.com