هرچند گرجيان را با روس ها از دير باز چندان سر سازگاري نبوده و حسي عميق و تاريخي از سوء تفاهم بين دو ملت، بر مناسبات دو كشور سايه انداخته است، اما روند تنش بين دو كشور گرجستان و روسيه، چند سالي است كه سيري صعودي را مي پيمايد. روندي كه با تنش اخير و اتهام پرتاب موشك توسط جنگنده هاي روسي به خاك گرجستان، وارد مرحله تازه اي شده است.

دور جديد تنش در مناسبات گرجستان و روسيه را مي توان در سرفصل هاي زير يادآور گشت:

1- انقلاب گل سرخ

رويداد سال 2003 گرجستان و به حكومت رسيدن ميخا?يل ساآكاشويلي جوان و جوياي نام در روندي ويژه و تحولي آرام و بدون خونريزي، آنهم در منطقه اي كه با خاطره اي طولاني از اقتدارگرايي و خشونت زيسته بود، پديده ساليان اخير آسياي مركزي و قفقاز است.

تيم حاكميت برخاسته از انقلاب گل سرخ، با رويكردي غرب گرايانه يا حداقل روس گريزانه، تحكيم مناسبات گرجستان با پيمان ها، معاهدات و مواضع اتحاديه اروپا و ايالات متحده آمريكا را سرلوحه خود قرار داد و طي دوران تقريبا چهار ساله حكومت خود، مرزهاي نويني در شكستن تابوهاي پدرخوانده هميشگي منطقه، روسيه، تعريف كرد. اينك روس ها در چند قدمي خود، پيمان ناتو را مي بينند كه گام به گام پيش مي آيد و حياط خلوت ابرقدرت ديروز را هدف گرفته است. همگامي ويژه ساآكاشويلي با سياست هاي آمريكايي ها كه گاهي فراتر از توان و ظرفيت هاي اين كشور كوچك قفقاز جنوبي است (و نمونه آن را در گسيل 2000 سرباز حافظ صلح به عراق شاهد بوديم) زنگ خطر را بيش از پيش براي روس ها به صدا در آورده است. "شكايت از كه كنم، خانگي است غمازم" زبان حال امروز روس ها در گلايه از گرجيان است...

2- مناطق جدايي طلب گرجستان

گرجستان از فرداي استقلال خود پس از فروپاشي، با گرايشات شديد جدايي طلبانه در آبخازيا و اوستياي جنوبي مواجه بوده است. دو منطقه اي كه امروزه عملا خود را به عنوان قلمروهايي مستقل و كاملا منفك از حوزه حاكميتي گرجستان محسوب مي نمايند.

بحران آبخازيا و اوستياي جنوبي، هم تماميت ارضي گرجستان را هدف گرفته است و هم با پديد آوردن خيل وسيعي از مهاجرين و رانده شدگان، مصائب اجتماعي دامنه داري را در اين كشور دامن زده است.

ساآكاشويلي از آغاز به قدرت رسيدن، با تاكيد بر حفظ تماميت ارضي كشور، حل اين دو معضل و تجديد حاكميت گرجستان بر آنها را از اولويت هاي خود قرار داد. در آغاز نيز با فائق آمدن بر گرايشات اقتدار طلبانه حاكم وقت آجارستان كه شائبه خودمختاري طلبي اش، گرجيان را نگران ساخته بود، خودي نشان داد و عزم جدي خويش را برا? غلبه بر اين دو مناقشه همچنان فروزان قفقاز جنوبي نمايان كرده ولي آبخازيا و اوستياي جنوبي، مستظهر به حمايت و پشتيباني مسكو، همچنان از گردن نهادن به تفليس سر باز مي زنند و بيش از پيش بر مدعيات استقلال طلبانه خود پاي مي فشارند.

نقش موثر و آشكار روسيه در تداوم و دامن زدن به اين تمايلات جدايي طلبانه از يكسو و اراده تفليس بر حل اين مناقشات و انضمام رسمي دو منطقه متمرد و سر كش به قلمرو خود از سوي ديگر، بعدي ديگر از ابعاد دامنه دار تنش بين مسكو و تفليس است.

3- هماوردي روسيه - ايالات متحده

گرجي ها از 2003 به اين سو، عملا در اردوگاه رقيب مسكو واقع شده اند و با بالاترين حد از همدلي و موافقت، سعي در جلب حداكثر اعتماد غربيان را دارند. ساآكاشويلي با صراحت خاص خود بارها بر اين موضوع پافشرده است و هدف برخي مواضع و اقدامات ظاهرا شگفت دولت خود را كسب اعتماد بيش از پيش غربيان دانسته است.

مناسبات آمريكا و روسيه در سال آخر رياست جمهوري پوتين، به نحوي محسوس و آشكار، رو به سردي و حتي در مواضعي تنش و اختلاف گذارده است. حداقل مي توان دور جديدي از رقابت و هماوردي اين دو قدرت بزرگ نظامي جهان را در عرصه هاي امنيت بين المللي، به عينه مشاهده كرد. امري كه از قريب يك سال پيش با مواضع شديد و در ابتدا لفظي دو طرف عليه يكديگر آغاز شد و در ماههاي اخير، با طرح پروژه هايي چون سپر دفاع موشكي، رقابت در قطب شمال و... صورتي عملي به خود گرفت.

موج جديد تنش در مناسبات روسيه و گرجستان مطمئنا بي تاثير از روند رو به تزايد سوء تفاهم بين روسيه و آمريكا و تقابل منافع اين دو در عرصه هاي بين المللي و منطقه اي نيست.

4- گاز و انرژي

آن هنگام كه در روزهاي سرد زمستان 2006، روس ها گاز را بر روي گرجيان بستند و سوز سرما را بر تن مردمان اين كشور، تا مغز استخوانشان نشاندند، همگان بيش از پيش از نقش آفريني عنصر جديدي در مناسبات روسيه با جهان و همسايگانش آگاه شدند. روس ها، سرمست از ذخاير بي مانند انرژي خود و با علم بر نياز حياتي جهان صنعتي امروز به نفت و گاز، بازي بزرگ انرژي در جهان را وارد فاز جديدي ساختند. بازي اي كه هرچند به كسب امتيازاتي در آن نائل گرديدند اما به سبب زياده خواهي و طمع ورزي، دل بسياري از دوستانشان را نيز در آن شكستند. گرجي ها، آذري ها، اوكرايني ها و حتي اهالي بلاروس، از محبت ويژه گازپروم!! بي نصيب نماندند و مقاطعي از زمستان را حداقل با خوف از سرما و قطع گاز روسيه گذراندند.

تنش روسيه و گرجستان را، بحران قطع گاز صادراتي به تفليس، عمق و شدتي بيش از پيش بخشيد و عزم گرجيان را بر استفاده از منابع انرژي بديل راسخ تر كرد.

5- بحران پاييز 2006

سپتامبر سال 2006، دستگيري چند افسر امنيتي روس به جرم جاسوسي در قلمرو گرجستان، سطح تنش دو كشور روسيه و گرجستان را به بالاترين ميزان خود در سالهاي اخير رساند. اين اقدام متهورانه گرجي ها كه به فراخواني سفراي دو كشور، قطع مناسبات گمركي، اخراج كارگران گرجي شاغل در روسيه و اعمال تضييقات بسيار عليه گرجي تباران ساكن روسيه انجاميد، چنان وسعتي يافت كه حتي در مقطعي شائبه درگيري نظامي دو كشور را نيز به ذهن ها متبادر ساخت.

پاييز 2006، روس ها، آماج سهمگين ترين تهاجمات لفظي از سوي رهبران گرجستان بودند كه در اين ميان شخص ساآكاشويلي با اظهارات صريح و مواضعي غريب، مسكو را چنان به چالش كشاند كه هيچ تحليلگري حتي در گمان و خيال نيز تصور آن را نمي كرد. رهبران جواني از كشوري كوچك، همسايه مقتدر و بزرگ خود را آماج سخت ترين اتهامات ساخته بود و ذره اي از مواضع خود عدول نمي كرد.

بحران پاييز 2006 به هر نحوي كه بود پايان يافت، سفرا به محل ماموريت خود بازگشتند و اظهارات مسالمت جويانه طرفين از شدت و حدت ماجرا كاست ولي اين واقعه چنان در ذهن طرفين رسوب كرد كه برطرف ساختن آن با عطف به سوابق تاريخي و رويدادهاي بعدي به سهولت و سادگي امكان پذير نيست.

6- پايگاههاي نظامي روسيه در گرجستان

اختلاف مسكو وتفليس بر سر پايگاههاي نظامي اين كشور در گرجستان قدمتي بيش از انقلاب گل سرخ دارد و حتي در زمانه شواردنادزه نيز زمزمه برچيدن اين پايگاهها، هر از گاه از سوي مقامات گرجي بر مي خاسته است.

رهبران جديد گرجستان كه آشكارا رويكرد و سياستي روس ستيزانه دارند از اوان به قدرت رسيدن، تسريع در تخليه اين پايگاهها را خواستار شدند و نهايتا در بهار 2007 موفق به راندن نيروهاي نظامي روسيه و تخليه كامل پايگاه نظامي مسكو در آخالكلاكي شدند.

با اينحال روس ها همچنان در اوستياي جنوبي و آبخازيا دو پايگاه نظامي دائر دارند كه بر اساس توافقات انجام شده با?د تا پايان سال 2008 تخليه و تحويل گرجيان گردد. اهمال روس ها در ترك اين پايگاهها، يكي ديگر از موجبات نارضايتي مقامات گرجي از رهبران روسيه و تشديد تنش و اختلافات اين دو كشور است.

بر مسائل و مشكلات موجود بين روسيه و گرجستان مي توان تحريم كالاهاي گرجي به ويژه شراب، ميوه و آب معدني معروف "بورجومي" اين كشور توسط روسيه را هم افزود، امري كه بر اقتصاد اين كشور كوچك فاقد منابع معدني تاثير شايان توجهي داشته و دارد.

رويداد اخير در روابط روسيه و گرجستان هرچند در متن مناقشات تفليس با اوستياي جنوبي صورت پذيرفته است اما واجد زمينه ها و بسترهاي وسيع و پهناوري است كه به بخش هايي از آن اشاره شد.

شايد به دلايلي برخي را تاب اين سخن نباشد كه رويداد سال 2003 گرجستان، نقطه عطفي در مناسبات منطقه اي بود و آثار و پيامدهاي دنباله داري در پي خواهد داشت. ولي حداقل روس ها بيش از هر كشوري، هر روز بيش از پيش طعم تلخ تمرد كشور كوچكي را مي چشند كه زماني مقتدرترين مرد روسيه و رهبر افسانه اي اتحاد جماهير شوروي، جوزف استالين، را در دامن خود پرورش داد.

تنش و سوء تفاهم بين دو كشور هر بار در شكل و نمودي نوين رخ مي نماياند و "هر روز به رنگي بت عيار در آيد" اما آنچه آشكارا به چشم ها مي آيد جدايي هميشگي تفليس از اردوگاه مسكو و پيوستن آن به خيمه و بارگاه رقيب است.