نيمه دوم سال گذشته، در گرماگرم مبارزات انتخاباتي در آمريكا، بارها نام كليسا و بحث اعمال نفوذ نهادهاي مذهبي در عرصه سياست به ميان آمد. معلوم شد آقاي جرج دبليوبوش به عنوان يك مسيحي معتقد، روزانه نيم ساعت از برنامه هاي كاري كاخ سفيد را به خواندن انجيل اختصاص داده است. اينگونه بود كه زمزمه هاي اعتراضي به بازگشت دين به عرصه سياست به هياهو مبدل شد. حتي 150سال پيش زماني كه الكسي توكويل سزمين آمريكا را سياحت مي كرد معلوم بود كه تجربه مدرنيته در آمريكا به كل از نمونه مشابه اش در اروپا تفاوت دارد. گزارش توكويل در كتحليل دموكراسي در آمريكا به عنوان منسجم ترين و قوي ترين تحليل يك اروپايي از وضعيت جامعه آمريكا، نشان مي داد كه در ينگه دنيا خبري از تعارضي ميان دين و فرآورده هاي دنياي مدرن- از جمله دموكراسي، اقتصاد سرمايه داري و...- نيست. امّا حتي در همين آمريكا هم جدايي سياست از مذهب مورد تأكيد جدي بود و قرار بود دولت حافظ آزادي مذهبي باشد. ولي حالا به نظر مي رسد حتي اين آخرين مرز هم شكسته شده و نهاد دولت ومذهب پس از قرنها جدايي دوباره يكديگر را بازيافته اند.

مسلماً ايده هاي دوران روشنگري چنان قدرتمند اند كه فرآيند بالا به آن آساني كه گفتيم رخ نخواهد داد امّا دست كم اين تأثير را خواهد داشت كه نظريه پردازان ايده دنيوي شده(سكولاريزاسيون) نگاه كليشه اي نسبت به بازگشت مذاهب را كنار بگذارند.

در اين گوشة دنيا،در قلب دنياي اسلام قريب به سه دهه از اوج گيري جنبش هاي احياي دين در عرصه سياست مي گذرد. از ميانه دهه۶۰ اين ايده جا افتاده است كه اسلام يگانه ايدئولوژي مناسب براي تنظيم روابط در سطح اجتماعي و سياسي است. تضاد جهان اسلام و غرب، قدرت توصيف اسلام سنتي از جهان واقع را بر مبناي الگوي دارالسلام/دارالكفر، احيا كرد.

هنگامي كه رئيس جمهور آمريكا دريك سخنراني پس از يازده سپتامبر مبارزه با تروريسم را به جنگ هاي صليبي تشبيه كرد جهان اسلام فوراً واكنش نشان داد. بنيادگرايان مذهبي كه مبارزه با تهاجم فرهنگي و سياسي غرب را در حد يك جهاد مذهبي فرامي بردند مطمئن بودند رقيب نيز با همين ديد به ميدان آمده است.

جنبش هايي كه دغدغه ديني دارند و سعي بر آن دارند تا ميان دين و مقتضيان دنياي مدرن هماهنگي ايجاد كنند كم سابقه نيستند. سابقه اين فعاليت ها در جهان اسلام دست كم به دوران سيد جمال الدين مي رسد امّا واقعيتي كه ناديده گرفته شده هماني است كه ژيل كپل- اسلام شناسي فرانسوي- در كتابكانتقام خداوند به زيركي به آن اشاره كرده است و آن اينكه از نيمه دهه۷۰ مسير اين جنبش ها تغيير كرد. اگر تا پيش از آن در دنياي مسيحي هدف كروزآمد كردن كليسا يا در جهان اسلام مقصود نهايي كمدرنيزه كردن اسلام بود پس از اين تاريخ اهداف اين دو بهكانجيلي كردن دوباره اروپا و كاسلاميزه كردن مدرنيته تغيير يافت.

كتاب كتأملاتي جامعه شناسانه درباره سكولارشدن سعي برآن دارد تا فراز و فرود ايده سكولاريزاسيون را بررسي كند. ايده اي كه به روزگاري تنها مفسر فرآيند تاريخي غرب مدرن بود. ايده دنيوي شدن بر آن بود تا زوال دين از حوزه عمومي را برمبناي تعارض علم و دين و همچنين فرآيند عقلاني شدن توجيه كند.

سكولاريزاسيون بخصوص براي پدران جامعه شناسي كه علاقه خاصي به تبيين خصايص ذاتي دنياي مدرن داشتند يك ذغدغه جدي بود. كنت، دوركيم، وبر و ماركس همگي درباره دين و سرنوشت آن در دنياي آينده نظريه پردازي كرده بودند. مهم ترين اينان ماركس و وبر بودند. اولي دين را همچون ساير نهادهاي روساخت مي دانست كه با تغيير شيوه توليد، دگرگون خواهد شد. ماركس در نوشته هاي دقيق ترش به رابطه خصلت انتزاعي مسيحيت و ذهنيت بورژوايي اشاره كرده بود. امّا تحليل جامعه و دقيق و تعلق بي چون وچرا به وبر دارد كه بنيانگذار جامعه شناسي دين هم به شمار مي آيد. وبر در تحليل مشهورش به بررسي رابطه پروتستانيزم و سرمايه داري پرداخت.

با اين تفاصيل معلوم است كه نظريه دنيوي شدن كه از نظريات بنيادين در نظريه جامعه شناسي است. كتاب كتاملاتي درباره سكولار شدن هم قصد دارد فراز و فرود اين ايده را نظريه جامعه شناسي بررسي كند. بنابراين از اين جهت كتاب، در زمينه فلسفه جامعه شناسي است و بيشتر به نظريه مي پردازد تا واقعيت اجتماعي.

ادعاي نويسنده آن است كه بنا به واقعيات اجتماعي، نظريه دنيوي شدن رو به زوال گذاشته و مهم ترين نظريه پردازان آن از مواضع قبلي خود مبني بر پيشرفت و برگشت ناپذير بودن روند سكولاريزاسيون عقب نشيني كرده اند.

مي دانيم كه مهم ترين منبع الهام پدران جامه شناسي، رويكرد محافظه كارانه برخاسته در برابر انقلاب فرانسه و روشنگري بود كه مي خواست به بررسي انتقادي هرج و مرج دوران مدرن بپردازد. كساني همچون دومايستر كه از كاتوليك هاي ضدانقلاب نام آور به شمار مي آمدند دين فراواني بر نخستين بنيانگذاران جامعه شناسي همچون كنت وسن سيمون داشتند. چنين رويكردي قصد آن داشت كه در تحليل هايش جايگاه نظم و سنت را نشان دهد. مفهوم روح جمعي در آراي دوركيم ناظربه همين معنا است.

در واقع نخستين جرقه هاي نظريه اجتماعي زماني زده شد كه كساني همچون دوركيم و كنت به جامعه همچون يك كل داراي روح نگاه كردند.

در اين نگاه كل گرايانه كه در پي نظم و ثبات بود، دين جايگاه ويژه اي داشت. نه تنها كنت به جايگاه و قدرت دين تأكيد داشت- گرچه نيروي او در دنياي مدرن از دست رفته مي ديد- كه دوركيم در دوره متأخر حيات علمي اش تمامآً بر جامعه شناسي دين متمركز شد ،وبر اين حوزه را گسترش داد و پايه گذار يك سنت مطالعاتي در زمنيه ي جامعه شناسي دين شد. سنتي كه خواهان بررسي رابطه دين و دنياي مدرن بود. ادعاي كتاب امّا چيزي متفاوت از اين تفسير رايج از تاريخ تكامل نظريه اجتماعي است. بنا به ادعاي نويسنده:كنقش نهضت روشنگري در پيدايش جامعه شناسي كمتر مورد اشاره و توجه بوده است. كوزر و مسترويچ از جمله كساني هستند كه سعي دارند تا تأثير نهضت ضد روشنگري و محافظه كار را در جامعه شناسي نشان دهند. مسترويچ معتقداست جامعه شناسي مولود جريانات محافظه كار بود و نه روشنگري.(ص۵و۴۴)