آغاز بازي خيالبافي
با پايان يافتن جنگ تحميلي و گذشت تنها چند سال از برنامه هاي رياضت كشانه اقتصادي، دولتمردان با دو پديده همزمان مواجه شدند. از يك سو حجم نقدينگي موجود در جامعه بيش از چندين برابر اندوخته هاي بانكي شده بود - كه چنين پديده اي خوراك مناسبي براي بازارهاي كاذب به شمار مي رفت – و از ديگر سو دولت با كسري بودجه فراوان دست و پنجه نرم مي كرد.
در چنين شرايطي و براي جلوگيري از تبعات تورمي و رواني پديده هايي نظير فروش اوراق قرضه، برنامه ريزان مالي تصميم گرفتند با ترفندهايي حداقل بخش بزرگي از نقدينگي اندك و پراكنده طبقات متوسط و پايين جامعه كه تأثيري در چرخه اقتصادي و توليد نداشت را جمع آوري كرده و از مجموع چنين انباشت سرمايه اي، منابع جديدي در اختيار سيستم بانكي قرار دهند.
در كنار اجراي نظام بانكي مبتني بر حذف سود در عمل لازم بود تا با تقويت انگيزه هاي مردم، سيستم پس انداز قرض الحسنه گسترش يابد. به اين ترتيب نخستين سنگ بناي بازي خيالبافي گذاشته شد. گرچه در ابتدا مسئولان امر به درستي راه دستيابي به چنين هدفي را ايجاد انگيزش ها و اعطاي پاداش هاي مادي عنوان كرده بودند ولي در ادامه ماجرا به شكل ديگري درآمد.
هنگامي كه كليه مديران بخش هاي مختلف به تب دستيابي به شاخص هاي توسعه و افزايش ارتفاع نمودارهاي عملكردي گرفتار شده بودند، مديران بانك هاي مختلف نيز تلاش داشتند از اين قافله ها جا نمانند. در چنين شرايطي پاداش هاي گشايش سپرده هاي قرض الحسنه كه بطور معمول در يك دوره ماندگاري چند ماهه و در مراسم قرعه كشي به برخي از مشتريان بانك پرداخت مي شد، بصورت افسارگسيخته رشد يافت و به داستان هاي هزار و يك شب تبديل شد. يك اتومبيل پر از اسكناس، ۱۳۷۶ دستگاه خودرو، آپارتمان به همراه كليد لوازم زندگي و هزاران نمونه ديگر را هنوز مي توان در ميان صفحات كاهي روزنامه هاي آن دوران جستجو كرد.
چنين تبليغات وسيع و هداياي افسانه اي باعث شد تا گشايش حساب هاي قرض الحسنه و به انتظار نشستن تا روز قرعه كشي به حرفه اي براي برخي از مردم تبديل شود. كار به حدي بالا گرفته بود كه بسياري از ايرانيان ده ها حساب بانكي در شعب يا بانك هاي مختلف مي گشودند تا شايد از روياي پولدار شدن يك شبه كلاهي نصيب آنان شود.
اگر چه هيچگاه سيستم بانكي به صورت شفاف پاسخگوي افكار عمومي نبود كه برندگان خوش شانس چنين جوايزي از چه قشر و گروهي و با چه سرنوشتي درآينده هستند، ولي از هفت هشت سال اخير، تب چنين جوايزي براي چند سالي كاهش يافت و اندك اندك مردم به سوي شيوه هاي جديد جذب نقدينگي تمايل پيدا كردند.
اما در يكي دو سال اخير دوباره برنامه ريزان سيستم بانكي همان تجربه پيشين را در دستور كار خود قرار داده اند. بي آن كه به عوارض، تبعات و ميزان موفقيت آن انديشيده باشند.
۹ هز ار كيلومتر 1000 توماني
بررسي تبليغات آخرين دوره قرعه كشي بانك هاي سراسر كشور مي تواند موقعيت مناسبي براي تحليل تأثيرات چنين رويه اي پيش چشم قرار دهد.
در اين دوره از مجموع 8 بانك دولتي، 6 بانك در پايان سال گذشته اقدام به جذب سپرده هاي قرض الحسنه كردند. جمع عددي جوايز وعده داده شده در تبليغات اين بانك ها بدون احتساب جوايز اندك، رقمي معادل 566 ميليارد و 545 ميليون ريال است كه اگر با احتساب شعار يكي از بانك ها بخواهيم اين رقم را به واحد طول تبديل كنيم مي توان رشته اي از اسكناس هاي هزار توماني توليد كرد كه طول آن 9200 كيلومتر باشد.
اگر اين رقم را به جمعيت ايران تقسيم كنيم حدود يك هزار تومان به هر ايراني جايزه تعلق خواهد گرفت و اين در صورتي است كه قرار بود در ازاي ارقام جوايز اعلام شده شكم فقيران ايراني را سير كنيم.
اما نكته حائز اهميت ديگر در اين تبليغات رويكرد خيالبافانه برنامه ريزان آن است. هنگامي كه گفته مي شود نفر اول جايزه اي معادل 15 كيلومتر اسكناس دو هزار توماني برنده خواهد شد، و نفر دوم و سوم نيز به ترتيب 12 و 10 كيلومتر اسكناس دريافت خواهند كرد آيا جز داستان هاي هزارويك شب چيزي به ياد مي آيد؟
نكته جالب تر آن است كه از مجموع جوايز اعلام شده حدود 301 ميليارد و 620 ميليون ريال آن ارزش خودروهايي است كه به 2484 برنده خوش شانس اهدا مي شود. از اين تعداد 2353 نفر برنده خودرو پژو 206 و 131 نفر برنده خوروهاي گرانقيمت و لوكس خواهند شد. به ويژه كه 30 نفر از آنان صاحب خودروي BMW مدل 2005 خواهند شد. حالا اگر مانند چند ماه پيش برندگان اين خودروهاي لوكس و گرانقيمت حتي پول شماره گذاري آن را نداشته باشند چه غم كه رويايي به دست آب سپرده شود و انسان افسرده اي باقي ماند.
از جمع اعداد نتايج جالب تري هم به دست مي آيد. ارزش خودروهاي ماكسيما، زانتيا، مزدا و BMW كه قرار است 131 نفر را خوشبخت كند به تنهايي حدود 66 ميليارد و 320 ميليون ريال است. رقمي كه با آن مي توان حداقل 10 باب مدرسه مجهز تأسيس كرد و هزاران كودك اين مرز و بوم را پرورش داد.
در نگاه ديگري توليد روياي برنده شدن جايزه يك دستگاه ويلا به همراه يك دستگاه مزدا سواري است. كدام فرد خوشبختي برنده چنين جايزه سخاوتمندانه اي است و سرنوشت او چگونه تغيير مي يابد؟ در اين باره بيشتر سخن خواهيم گفت.
يكي از بانك ها نيز كه گوي سبقت را در تبليغات از ديگران ربوده و مراسم قبلي قرعه كشي حساب هاي پس انداز آن باعث صدور دستورالعملي از شوراي عالي بانك ها مبني بر ممنوعيت قرعه كشي بنز الگانس شد، اعلام كرده است به 60 نفر كمك هزينه واحد مسكوني معادل 15 ميليارد ريال اعطا مي كند. آيا مديران اين بانك در روزهاي ديگر نيز چنين سخاوتمندانه به مراجعان خود كمك مي كنند؟
كشف رمز تعداد جوايز نيز خود حكايت جالبي دارد. يكي از بانك ها براساس عدد 45، 145، 245، 345، 445،۱۶۴۵، 2745 جوايز خود را تقسيم كرده است. ديگري با اعداد 10، 100، 1000 و آن ديگري با اعداد 576 و 1076. در چنين شرايطي و با بهره گيري از ترتيب اعداد به زودي اين ارقام تبديل به رقم هاي نجومي خواهند شد كه مشخص نخواهد بود در برابر آنها اين سيستم چقدر توانسته به هدف خود يعني جذب نقدينگي و رسوب پول در سيستم بانكي ياري برساند.
خطرات خيالبافي
كارشناسان اقتصادي معتقدند شيوه جذب موقت نقدينگي انباشته در جامعه يا سرمايه هاي سرگردان نمي تواند درمان درد مزمن نظام بانكي باشد. به اعتقاد آنان مجموع سرمايه مردمي كه به روياي كسب جوايز افسانه اي اقدام به افتتاح يا افزايش سپرده هاي قرض الحسنه مي كنند تنها درصد اندكي از انبوه نقدينگي جامعه را تشكيل مي دهند. ضمن آن كه اين سرمايه ها فقط براي چند ماه نزد سيستم بانكي به امانت گذاشته مي شود و در نهايت دوباره به شكل سرمايه هاي پراكنده و سرگردان تبديل خواهند شد. از سويي ديگر عمليات بانكداري نظير افتتاح حساب، هزينه هاي پرسنلي، حسابرسي و نظاير آن كه در سيستم بوروكراتيك بانك هاي دولتي بسيار پرهزينه است، مانع از انتفاع مناسب نظام بانكي خواهد شد. حتي در نگاه خوشبينانه نيز اگر نظام بانكي بتواند بر هزينه هاي بالا و پايين دستي اداري خود فائق آيد و سرمايه جمع آوري شده را بكار گيرد، ناگزير از فعاليت هاي دلالي يا خدماتي است. زيرا با چنين سرمايه هاي فراري نمي توان اندوخته حاصل شده را در راه عمليات توليدي ديربازده و طولاني مدت به كار گرفت. به اين ترتيب است كه به نظر مي رسد رشد دوباره علاقمندي سيستم بانكي به ترويج چنين شيوه ناكارآمدي دلايل ديگري دارد.
صاحبنظران اقتصادي بر اين باورند كه آغاز خصوصي سازي بانك ها دليل اين رويه معمول است. به زباني ديگر، مديران فعلي بانك هاي دولتي براي مثبت كردن ترازهاي مالي خود و ايجاد شرايط و موقعيت بهتر به منظور خصوصي شدن تلاش دارند تا در كوتاه مدت بيلان هاي مثبتي را در كارنامه خود ثبت كنند تا احتمال تسريع در خصوصي شدن سيستم تحت كنترل خود را افزايش دهند.
براساس چنين باوري، به نظر مي رسد آنچه اكنون در حال رخ دادن است بيش از آن كه در مسير صرفه و صلاح مردم باشد، در جهت پرونده سازي براي مديران و اعضاي هيأت مديره نظام بانكي است تا در روز خصوصي سازي با انباشته اي پر و تشويق نامه هاي فراوان به استقبال اسناد خصوصي سازي بروند.
نكته مهم ديگري كه برخي از صاحبنظران به عنوان خطر ناشي از تكيه شبكه بانكي به سيستم قرعه كشي به آن اشاره مي كنند خروج بانك ها از وظايف و حيطه تعريف شده خود است. به عبارت ديگر از مجموع 8 بانك دولتي، حداقل 3 بانك داراي وظايف تخصصي و جمعيت تحت پوشش روشن هستند بي آن كه در سيستم جشنواره اي حساب هاي قرض الحسنه به آن توجه كند. به عنوان مثال اهداي 110 دستگاه خودرو به ارزش 14 ميليارد ريال به مشتريان بانكي كه وظيفه آن فعاليت در بخش مسكن است چه نتيجه اي دارد؟ يا واگذاري 1000 دستگاه خودروي سواري به مشتريان بانك تخصصي كشاورزي آيا داراي توجيه است؟ و پرداخت 40 ميليارد ريال جوايز نظير پژو 206، جايزه هاي 45 ميليون توماني، هزينه حج، خريد رايانه، سفر به عتبات عاليات و انواع سكه هاي طلا به اقشار كارگر كه عمده مشتريان بانك ياد شده هستند آيا نمي توانست تبديل به وام هاي خود اشتغالي و نظاير آن شود؟
كاخي كه فرو مي ريزد
از منظر جامعه شناختي گسترش چنين رويه اي تبعات جبران ناپذيري دارد. گسترش روحيه پولدار شدن بدون تلاش و كسب امتيازات مادي براساس شانس و اقبال از مهمترين لطمات ترويج شيوه هاي لاتاري است. از اين نگاه نظام بانكي با توليد روياهاي بزرگ به كاهش انگيزه هاي توليد، خلاقيت و سخت كوشي سرعت مي بخشد. به ويژه آن كه جامعه شناسان معتقدند تغييرات طبقاتي حاصل از كسب جوايز افسانه اي باعث انهدام تسلسل زندگي افراد مي شود. فردي كه يك شبه صاحب صدها ميليون تومان ثروت مي شود، هرگز انگيزه اي براي ادامه و حفظ شيوه زندگي خود نخواهد داشت.
ضمن آن كه چنين افرادي براساس مطالعات مختلف اگر از طبقات اجتماعي پايين جامعه باشند، اين سرمايه بادآورده را صرف نيازهاي اوليه خود خواهند كرد و نمي توانند با آن به اقناع نيازهاي ثانويه و عاليه بپردازند.
در نگاه كارشناسان ارتباطات اجتماعي نيز ترويج و گسترش تبليغات فراواقعي باعث دلزدگي و گريز مخاطبان گسترده چنين تبليغاتي از وضعيت خويش خواهد شد. توليد افسردگي، نااميدي از آينده، توفان انديشه هاي حاصل از رويابافي تنها بخشي از روبرو شدن مردم با تبليغات فراواقعي است. فردي كه با حجم تبليغات وسيع ترغيب به سرمايه گذاري براي شركت در قرعه كشي خودروهاي گران قيمت مي شود، هرگز نمي تواند از داشته خود كه خودرويي ارزان قيمت يا قديمي است رضايت حاصل كند. در اين شرايط لطمات و زيان هاي حاصل از چنين تبليغاتي چندين برابر سود مادي حاصل از جذب اندك سرمايه هاي سرگردان است.
از سويي ديگر ادامه چنين تبليغاتي ناگزير منجر به بزرگ و بزرگ تر شدن آن خواهد شد.
به عبارتي ديگر از نظر تعداد، حجم، ارزش و مسائل ديگر در دوره هاي آينده بايد جوايز افزوده شوند و چنين روندي زيان ها و لطمات ياد شده را تشديد خواهد كرد.
و نكته آخر آن كه گرچه نظام بانكي آمار روشن و دقيقي از حجم سرمايه هاي جذب شده و تعداد شركت كنندگان در اين قرعه كشي ها ارائه نكرده است ولي مي توان باور داشت مردان و زنان خوشبخت و خوش شانس كه برنده جوايز افسانه اي هستند حتي يك ده هزارم شركت كنندگان ناكام نيستند و در نتيجه بدبيني مرسوم جامعه ايراني نسبت به زدوبندهاي پنهاني در سيستم دولتي صد چندان خواهد شد.
