روز ۱۲ ارديبهشت هفتمين نشست بازنگرى ان پى تى برگزار مى شود. عهدنامه اى كه با تفكيك كشورها و دسته بندى آنها در دو گروه «داراها » haves و «ندارها» (have nots ) خواسته يا نخواسته به نوعى رفتار تبعيض آميز در نظام بين الملل انجاميده است.

اين نشست هر پنج سال يك بار براى بررسى چگونگى عملكرد عهدنامه منع توليد و گسترش تسليحات هسته اى به مدت ۲۵ روز تشكيل مى شود.

با اين حال همايش بازنگرى ان پى تى اين بار مشكلات و اختلافات زيادى را پيش رو دارد. مسئله اى كه بيش از ۱۸۰ كشور شركت كننده را با مشكل توافق بر سر برنامه كارى واحد روبه رو كرده است.

ان پى تى در سال ۱۹۷۰ و به دنبال ترس عمومى از وقوع يك جنگ جهانى هسته اى در نتيجه رقابت بى حد و حصر دو ابرقدرت آن زمان يعنى شوروى و آمريكا در زمينه تسليحات هسته اى به اجرا در آمد. در حقيقت كشورهاى داراى تسليحات هسته اى يعنى اعضاى كلوب ۵ ( آمريكا، شوروى، انگليس، چين، فرانسه) با تصويب اين معاهده مى خواستند از يك سو رقابت تسليحاتى موجود را مهار كنند و از سوى ديگر ندارها يعنى كشورهاى فاقد تسليحات هسته اى را از دستيابى به اين تسليحات منع كنند و به بيان ديگر مانع از افزايش تعداد اعضاى اين كلوب شوند.

كشورهاى بسيارى از جمله ايران با هدف عارى كردن جهان از تسليحات هسته اى از همان سال هاى ابتدايى عهدنامه را امضا كردند و بدين ترتيب داراها يعنى اعضاى كلوب ۵ متعهد به اجراى پروسه خلع سلاح همگانى و از بين بردن تسليحات هسته اى خود شدند و كشورهاى ندار يعنى كشورهاى فاقد تسليحات هسته اى متعهد شدند كه هرگز به دنبال اين تسليحات نباشند. اين عهدنامه در ششمين همايش به حالت دائمى در آمد و كشورهايى كه در نشست پيش اين معاهده را امضا كردند تعهد كردند كه تا زمان نامحدود به آن پايبند باشند.

با اين حال نشست كنونى ان پى تى با چالش هاى بسيارى روبه رو است، يكى از اين چالش ها اختلاف عميق در اولويت ها است. ايالات متحده آمريكا كه هم اكنون خود را در راس هرم قدرت تنها مى بيند تلاش دارد با پررنگ تر كردن مرز داراها و ندارها از افزايش تعداد كشورهاى داراى تسليحات هسته اى كه هم اكنون هند، پاكستان و اسرائيل و كره شمالى نيز به آنها افزوده شده اند، جلوگيرى كند.

در حقيقت تمركز مقامات آمريكايى بر دو ماده ۴ و ۱۰ معاهده است و اين كشور تلاش دارد كه در اين نشست با تاكيد بر ماده ۴ مسئله ايران را به ميان بكشد.

ماده ۴ ان پى تى اين حق را به كشورهاى ندار مى دهد كه در فكر دستيابى به تكنولوژى صلح آميز هسته اى باشند و از كشورهاى دارا مى خواهد كه به ندارها براى دستيابى به اين تكنولوژى كمك كنند.

طبق اين ماده غنى سازى اورانيوم و ديگر فعاليت هاى هسته اى كه با هدف دستيابى به انرژى صلح آميز هسته اى انجام شوند از حقوق طبيعى هر كشور هستند. آمريكايى ها اين ماده ان پى تى را منفذى مى دانند كه ايران و كشورهاى ديگر مى توانند تحت پوشش آن به طور پنهانى به توليد تسليحات هسته اى بپردازند.

در حقيقت مقامات آمريكايى با مطرح كردن مثال كره شمالى يكى از ضعف هاى ان پى تى را اين مى دانند كه به كشورها اجازه مى دهد به طور قانونى تا مرز توليد تسليحات هسته اى پيش روند به گونه اى كه با خروج از ان پى تى و يا به طور پنهانى مى توانند چند گام باقى مانده را طى كرده و به تسليحات هسته اى دست يابند.

بدين ترتيب واشينگتن راه حل اين مسئله را در گسترش مرز كشورهاى دارا و ندار مى داند و تلاش دارد با فشار بر ديگر طرف ها ملاك اين مرزبندى را توليد سوخت هسته اى قرار دهد. بدين ترتيب كشورهاى ندار يعنى كشورهايى كه تاكنون به چرخه سوخت هسته اى دست نيافته اند براى هميشه محروم خواهند ماند و ناچارند سوخت هسته اى خود را با تضمين بازگشت از داراها دريافت كنند.

هم اكنون جورج بوش پيشنهاد مى كند كه مرزبندى داراها و ندارها را به كشورهاى داراى تكنولوژى سوخت هسته اى و كشورهاى فاقد آن گسترش دهند.

بدين ترتيب كشورها ديگر حق ندارند كه به دنبال دستيابى تكنولوژى سوخت هسته اى باشند و تنها كشورهايى كه تا برگزارى اين نشست اين تكنولوژى را در اختيار دارند به عنوان كشورهاى دارا به شمار مى آيند و مى توانند از اين تكنولوژى بهره مند شوند.

اين مسئله گامى خواهد بود براى انحصار هميشگى تكنولوژى سوخت هسته اى در دست چند كشور داراى اين سوخت. با اين حال چنين تبعيضى به راحتى از جانب كشورهاى ندار پذيرفته نخواهد شد و آژانس بين المللى براى حل اين مسئله پيشنهاد كرده است كه كشورها بتوانند به طور منطقه اى و بلوكى به توليد سوخت و غنى سازى بپردازند. راه حلى كه به عقيده كارشناسان كمتر از پيشنهاد آمريكا تبعيض آميز است.

طبق اين راه حل در هر منطقه كشورى به عنوان منبع توليد سوخت تعيين شود و كشورهاى ديگر با اين كشور همكارى كنند و سوخت خود را از كشورى در همسايگى خود به دست آورند.

مسئله مورد جدال ديگر كه آمريكايى ها آن را مطرح مى كنند خروج آسان از ان پى تى است كه به اندازه يك اعلام است. مقامات واشينگتن در اين مورد باز هم از مثال كره شمالى استفاده مى كنند كه به طور قانونى تا مرز ساخت تسليحات پيش رفت و به راحتى از ان پى تى خارج شد و به توليد تسليحات هسته اى پرداخت.

اولويت ديگر دولت بوش در اين همايش اين خواهد بود كه تا حد امكان از اهميت «۱۳ گام به سوى خلع سلاح» كه در ششمين همايش مورد توافق كشورها قرار گرفت بكاهد. اين ۱۳ گام اقداماتى نظير اجراى معاهده منع آزمايش هاى هسته اى و چشم پوشى از تسليحات هسته اى در دكترين نظامى است. اما از آن زمان دولت بوش معاهده منع آزمايش هاى هسته اى را زير پا گذارده است و دونالد رامسفلد وزير دفاع اين كشور اجازه تحقيق در مورد تسليحات هسته اى مينياتورى را به محققان آمريكايى داده و بودجه اى نيز براى اين موضوع به تصويب شخص جورج بوش رسيد.

آمريكا همچنين از معاهده منع موشك  هاى بالستيك عقب نشينى كرده و در مورد استفاده بالقوه از تسليحات هسته اى عليه كشورهاى ندار و غيرهسته اى سخن گفته است.

جان بولتون معاون سابق وزير امور خارجه آمريكا و نامزد احراز پست نمايندگى آمريكا در سازمان ملل در اجلاس آمادگى براى كنفرانس ۲۰۰۵ اين انتقادات را رد كرد و گفت اين مسائل وجود ندارند.

سرگيو دوكويرو دوارت رئيس برزيلى كنفرانس در اجلاس آمادگى در مخالفت با سخنان بولتون اظهار داشت قدرت هاى هسته اى در اجراى تعهدات ان پى تى ضعيف عمل كرده اند.

بنابراين آمريكايى ها تلاش دارند ايجاد نوعى نظام تنبيهى سخت و تحريم براى خروج از ان پى تى و تغيير مرزبندى داراها و ندارها و مسئله برنامه هسته اى ايران و كره شمالى در راس برنامه كارى هفتمين همايش بازنگرى ان پى تى قرار گيرد.

اما از سوى ديگر كشورهاى ندار خواستار تاكيد بر تسريع پروسه خلع سلاح هسته اى همگانى هستند كه در عهدنامه ان پى تى سال ۱۹۷۰ مطرح شد. اين كشورها اين مسئله را مطرح مى سازند كه كشورهاى بلوك ۵ در زمان تصويب معاهده بيش از ۳۰ هزار كلاهك هسته اى داشتند و از ۳۵ سال پيش كه اين معاهده را امضا كردند تاكنون تنها كمتر از ۲۵ درصد از اين تسليحات را منهدم كرده اند و هنوز تعداد ۲۷ هزار كلاهك هسته اى در اختيار دارند. از ديگر اولويت هاى كشورهاى ندار اعتراض به انحصار تكنولوژى هسته اى در دست تعداد معدودى كشور و نقض قوانين معاهده از سوى كشورهاى ديگر به خصوص آمريكا است. به هر حال چنين تفاوت ها و اختلافاتى در اولويت ها، پيش بينى نتيجه اين اجلاس را دشوار ساخته است.

ايران هم اكنون به ۷۰ درصد از چرخه توليد سوخت هسته اى دست يافته است و تا غنى سازى اورانيوم كه مرحله چهارم چرخه پنج مرحله اى توليد سوخت هسته اى است، پيش رفته است. در صورتى كه مرزبندى جديدى بر اساس توانايى توليد سوخت هسته اى ايجاد شود، بيم آن مى رود كه ايران در زمره ندارها قرار گيرد و حق قانونى توليد سوخت هسته اى را براى هميشه از دست بدهد. با اين حال به نظر نمى رسد آمريكا به اين سرعت و به اين راحتى بتواند به اين هدف دست يابد. شايد بتوان گفت دليل سكوت و رضايت آمريكا از گفت وگوهاى ايران و نمايندگان اروپايى و تعلل در تكميل چرخه سوخت هسته اى اين است كه چنين مرزبندى جديدى از جانب كشورها پذيرفته شود و ايران نتواند براى تكميل چرخه سوخت هسته اى خود به حقوق قانونى پناه برد.