بر اساس ماده 10 پيمان منع گسترش سلاحهای هسته ای، بلحاظ حقوقی هر يک از کشورهای عضو اين پيمان از حق خروج از NPT برخوردارند و در صورت بروز رخدادهای پيش بينی نشده در زمينه موضوع پيمان که منافع حياتی آنان را در مخاطره قرار دهد می توانند از اين حق استفاده کنند. تصميم به اين اقدام بايد پيشاپيش و از 3 ماه قبل به ساير کشورهای عضو پيمان و همچنين به شورای امنيت سازمان ملل متحد اعلام شود.

آيا کشورهای عضو پيمان منع گسترش سلاحهای هسته ای در هر زمان و به هر دليل می توانند از حق خروج از NPT استفاده کنند؟

اين موضوع يکی از مسائلی است که در کنفرانس بازنگری NPT نيز مورد توجه شرکت کنندگان قرار می گيرد و بعنوان يکی از گزينه های قابل انتخاب توسط جمهوری اسلامی ايران جهت مهار بحران استمرار بهره برداری صلح آميز از فناوری هسته ای هم مطرح گرديده است. لکن به نظر می رسد که NPT و منشور ملل متحد بکارگيری اين حق را دچار محدوديت کرده اند.

سابقه اقدامات شورای امنيت

عراق تحت حاکميت حزب بعث اولين کشوری بود که به بهانه فعاليتهای هسته ای هدف اقدامات اجرايی شورای امنيت قرار گرفت. اما فعاليتهای کره شمالی در اين زمينه تاکنون بدليل اختلاف بين اعضای دائم شورا بويژه چين و آمريکا، با اقدام مهمی از سوی شورای امنيت مواجه نشده است.

کره شمالی ابتدا در سال 1993 بيانيه مقدماتی خروج از NPT را منتشر کرد لکن يک روز پيش از اتمام مهلت قانونی 3 ماهه بواسطه فشارهای آمريکا و با اخذ امتيازاتی از عملی کردن اين تصميم چشم پوشی نمود. اما سرانجام در ژانويه 2003 بعنوان اولين کشور از هنگام اجرای NPT در سال 1970، از اين پيمان خارج شد.

جمع بندی

بر اساس پيمان منع گسترش سلاحهای هسته ای، تنها بروز رخدادهای پيش بينی نشده در زمينه موضوع پيمان که منافع حياتی کشور عضو را در مخاطره قرار دهد می تواند بعنوان دليل استفاده از حق خروج از NPT مورد بهره برداری قرار گيرد و در اين صورت با انتشار بيانيه ای ضمن تشريح رخدادهای پيش بينی نشده که امنيت و منافع حياتی کشور را بمخاطره افکنده و با اعلام اوليه به ساير کشورهای عضو پيمان و همچنين به شورای امنيت سازمان ملل متحد می توان از NPT خارج شد.

بنابراين اگر ادامه التزام به قواعد پيمان منع گسترش سلاحهای هسته ای، امنيت ملی و منافع حياتی يک کشور را در معرض مخاطرات جدی و پيش بينی نشده ای قرار دهد و خروج از پيمان بتواند از شدت اين مخاطرات بکاهد، خروج از NPT بعنوان يک گزينه سياسی قابل توجه مطرح می شود. اما در تحليل نهايی تا هنگامی که موضوع بررسی شرايط استفاده صلح آميز ايران از فناوريهای هسته ای به آژانس بين المللی انرژی اتمی محدود شود نبايد بکارگيری حق خروج از NPT را بعنوان يکی از روشهای مديريت بحران تلقی کرد.

تماس با نويسنده:

tahmastd@yahoo.com

سعادت طهماسبی دهکردی، دکترای روابط بين الملل