پانزدهم ماه «مي» مطابق با بيست و پنجم ارديبهشت هر سال به عنوان روز جهاني خانواده نامگذاري شده است. اين روز فرصت گرانقدري است براي جامعه جهاني ، تا نيازهاي خانواده و نقش و رسالت خطير آن مورد بررسي قرار گيرد و در جهت دانش افزايي خانواده در حوزه هاي فرهنگي ، اجتماعي و اقتصادي ، گامهاي موثري برداشته شود و عوامل استحکام نظام خانواده و راز ماندگاري اين بنياد انسان ساز و عناصر آسيب زا (که موجب از هم پاشيدگي بنياد خانواده و افول ارزشهاي معنوي و کم رنگ شدن نقش اعضاي خانواده و جدايي نسلها مي شود) شناسايي گردد.

چيزي که امروزه همه متفکران و علماي اخلاق و دين مداران را به تفکر درباره آن فراخوانده و دلمشغولي همه آنان به حساب مي آيد، موضوع خانواده است.

بر اين اساس سازمان ملل متحد، با توجه به نقش بنيادين اين نهاد مقدس در تحکيم پيوند اجتماعي ، بر آن شد تا روزي را به اين نام معرفي نمايد اما بايد اذعان کرد که با اختصاص يک روز در سال به خانواده ، نمي توان با مشکلات نوپيدا که مهمترين آن گسست نسلها و سردي کانون خانواده است مقابله کرد.

متاسفانه در جوامع صنعتي ، بنيان خانواده به عنوان اولين نهاد اجتماعي ، شديدا دستخوش تزلزل شده است به گونه اي که آمار زنان و مرداني که بيشتر عمر خود را بدون همسر سپري مي کنند، هر روز بالاتر مي رود و شمار قابل توجهي از کودکان تنها با يکي از والدين خود زندگي مي کنند و بسياري از نوجوانان نيز، خانواده خود را ترک گفته ، ايام عمر را به دور از خانه و کاشانه خويش مي گذرانند.

به راستي چرا پدر و مادر با فرزندان بيگانه شده اند؟ چرا نسبت به حفظ حقوق هم بي تفاوتند؟ چرا در خانواده ها، کلمات مهرآميز جاي خود را به پرخاشگري و بي پروايي داده است؟

به نظر مي رسد مشکل بزرگ انسان امروز، فراموشي و غفلت از کارکردهاي خانواده در حيطه هاي مختلف و نقش آفريني آن است. زندگي ماشيني ، فرصت فکر کردن را از آدمي گرفته و تغيير هويت داده است. او از ياد برده است که خانواده ، در همه ابعاد زيستي ، رواني ، تربيتي ، فرهنگي ، اجتماعي و اقتصادي ، ايفاي نقش مي کند. بدون ترديد مسووليت برآورده شدن نيازهاي عاطفي و رواني افراد در درجه نخست بر عهده خانواده است.

خانواده ، سرچشمه اصلي عواطف بشري است ، آموزه هاي ديني ، همچون چراغي فراراه همه پويندگان طريق حمايت از حريم مقدس خانواده قرار دارد. جامعه اسلامي اگر به هويت ملي ، فرهنگي و ديني خود برگردد، با الهام از رهنمودهاي والا و متعالي اسلام مي تواند به استواري و بقاي خانواده در فضاي پرآشوب جهان کنوني بينديشد.

خانواده متعادل

به يقين ، اولين کانون مهم تربيتي از نظر اسلام ، محيط خانواده است ، سلامت جسم و روان کودک رابطه مستقيم با وضعيت روابط و مناسبات اعضاي خانواده بويژه پدر و مادر دارد.

خميرمايه شخصيت کودکان ، در کانون گرم خانواده شکل مي گيرد و تقليد از رفتار والدين از بارزترين ويژگي هاي کودکان در سنين پيش دبستاني است. به تعبير ايتارد (Itard) بنيانگذار روان شناسي باليني ، ذهن کودکان مانند صفحه سفيدي است که آماده نگاشتن تجارب محيطي است که در آن زندگي مي کنند بيش از 14قرن پيش ، امام علي در وصيتنامه خود به اين موضوع مهم پرداخته و فرموده اند: «انما قلب الحدث کالارض الخاليته ما القي فيها، من لشي قبلته ؛دل کودک همچون زميني خالي است که هر بذري در آن پاشيده شود مي پذيرد».

به نظر کارشناسان ، پايه هاي اصلي شکل گيري شخصيت انسان ، در دوران 7 سال اول زندگي پي ريزي مي شوند. گزل (Gessel)روان شناس شهير گفته است : «کودک در 5-6سالگي نسخه کوچک جواني است که بعدا خواهد شد».

طبيعي است که در اين دوران ، فرزندان بيشتر وقت خود را با خانواده مي گذرانند و از رفتار و کردار آنان الگوبرداري مي کنند. «کودک بيش از آن که بشنود مي بيند، زيرا کودک بويژه در مسائل اخلاقي بيشتر از گوش ، از چشم خود استفاده مي کند».

بر اين اساس رسول اکرم در مورد نقش پدر و مادر در ساختار شخصيتي فرزندان مي فرمايد: «کل مولود يولد علي الفطره حتي يکون ابواه يهودانه و ينصرانه ؛ هر نوزادي با فطرت توحيد متولد مي شود تا آن که پدر و مادر او، وي را يهودي يا نصراني کنند».

مسووليت پدران ، منحصر به اداره زندگي مادي و تامين معاش فرزندان نيست ، بلکه پرورش صحيح آنان ، به عنوان يک فريضه اجتناب ناپذير در کنار رفع نيازهاي مادي ، همواره مطرح بوده است.

امام سجادع ، براي فرزندت نسبت به والدين حق قائل است و مي فرمايد: «حق فرزندت به تو اين است که بداني وجود او از توست و نيک و بدي هاي او در اين دنيا وابسته به توست.

بداني که در سرپرستي او مواخذه مي شوي و موظفي فرزندت را با آداب و اخلاق پسنديده پرورش دهي ، او را به خداوند بزرگ راهنمايي کني و در اطاعت و بندگي پروردگار ياريش نمايي و پدري باشي که به مسووليت خويش آگاه است.

مي داند اگر نسبت به فرزند خود نيکي نمايد در پيشگاه خداوند اجر و پاداش دارد و اگر درباره او بدي کند، مستحق مجازات و کيفر خواهد بود».

البته اين مسووليت ، بسيار حساس و خطير است ، از اين رو امام سجاد از پيشگاه پروردگار براي تربيت صحيح فرزندان استمداد مي کند و مي گويد: «واعني علي تربيتهم و تاديبهم و برهم ، خدايا؛مرا در تربيت و تاديب فرزندانم ياري و مدد فرما.»

به طور کلي به نظر بعضي از دانشمندان در فرزندپروري 3 روش وجود دارد:

1-روش استبدادي : يعني اجبار در اطاعت از ارزشها و باورهاي والدين با محدود کردن خودمختاري کودک.

2-روش آسان گيري: در اين روش ، والدين در هر چيزي که به کودکي مربوط مي شود، به کودک خود آزادي مي دهند.

3-روش اقتداري : در اين روش والدين سعي مي کنند فعاليت هاي کودک را در مسيري منطقي و مفيد هدايت کنند، يعني ضمن اين که به کودک امکان دخالت در تصميم گيري ها داده مي شود، از طرف والدين محدوديت هايي نيز اعمال مي شود.

به نظر مي رسد روش اقتداري که همراه يک نظر دوستانه و يک سياست اقتداري است ، بهترين روش فرزندپروري باشد که در سيره عملي بزرگان مشاهده مي شود.

پاسداشت شان مادري

از نظر اسلام ، در بين اعضاي خانواده نقش اول را مادر ايفا مي کند وهيچ چيز نمي تواند جايگزين شان مادري و مسووليت و رسالت عظيم او شود.

متاسفانه امروزه به اين نکته مهم کمتر توجه مي شود و هر روز، شاهد کمرنگ شدن نقش مادر در عرصه تعليم و تربيت فرزندان مي باشيم.

امام خميني در مورد نقش ممتاز مادران مي گويد: «آنقدري که بچه از مادر چيز مي شنود، از پدر نمي شنود. آنقدري که اخلاق مادر در بچه کوچک نورس تاثير دارد و به او منتقل مي شود، از ديگران عملي نيست.

مادرها، مبدا خيرات هستند و اگر خداي نخواسته مادراني باشند که بچه ها را بد تربيت کنند، مبدا شرند.»

مادران نبايد به بهانه کار در خارج از منزل و مسووليت هاي اجتماعي ، از وظيفه اصلي مادري خود غافل شوند و يا آن را کم ارزش تلقي کنند.

يکي از نزديکان امام خميني مي گويد: «امام براي تربيت فرزند توسط مادر، ارزش فوق العاده اي قائل بودند. گاهي که ما شوخي مي کرديم و مي گفتيم پس زن بايد هميشه در خانه بماند؟ مي گفتند: شما خانه را کم نگيريد. تربيت بچه ها کم نيست.

اگر کسي بتواند يک نفر را تربيت کند، خدمت بزرگي به جامعه کرده است. يکبار امام به يکي از دخترانشان فرموده بودند: «حاضرم ثوابي را که تو از تحمل شيطنت فرزندت مي بري ، با ثواب تمام عبادات خود عوض کنم.»

امام خميني بر اين نکته تاکيد مي ورزند که هرقدر به دانش جامعه افزوده شود، بايد جايگاه و نقش مادري بلندپايه تر گردد، از اين رو مي گويند: «در دامن مادر، بچه ها بهتر تربيت مي شوند تا در پيش استادان. علاقه اي که بچه به مادر دارد، به هيچ کس ندارد و آن چيزي که در بچگي از مادر مي شنود، در قلبش نقش مي بندد و تا آخر همراهش است.

مادرها بايد توجه به اين معنا کنند که بچه ها را خوب تربيت کنند، پاک تربيت کنند. دامن هايشان يک مدرسه علمي و ايماني باشد.»

نيازهاي اساسي جوان و نوجوان

والدين براي ايفاي نقش خود، بايد نيازهاي اساسي فرزندان خود را بشناسند که مهمترين آنها عبارتند از:

1-آرامش در خانواده: فرزندان به محيطي آرام و بدون تنش نياز دارند. جوانان بزهکار و معتاد غالبا در خانواده هايي رشد و نمو پيدا کرده اند که از طلاقها و بگومگوها و بحثهاي پدر و مادر ناآرام بوده است.

2-محبت و صميميت اعضاي خانواده: فرزندان به محبت پدر و مادر نياز دارند. متاسفانه بعضي از والدين ، به خاطر مشکلات زندگي ماشيني ، با فرزند خود در ارتباط دائم نيستند و نياز فرزندان خود را محدود به خوراک و پوشاک مي پندارند و از وضعيت بد آنان اظهار ندامت مي کنند و مي گويند: ما شب و روز مشغول کار و تلاش هستيم تا فرزندمان در رفاه باشد و احساس نياز نکند، در حالي که جوان امروزي ، به محبت و درک شدن توسط والدين بيش از خوراک و پوشاک احتياج دارد.

اگر اين نيازهاي رواني ارضا نشود، نظام خانواده به ورطه سقوط، سوق داده خواهد شد. بسياري از جواناني که تا پاسي از شب در کوچه ها با دوستان خود پرسه مي زنند و وقت خود را تلف مي کنند، از کمبود فضاي دوست داشتن و دوست داشته شدن در خانه سخن مي گويند و براي ارضاي نيازهاي خود به محبت ، با افرادي دوست شده اند که احيانا رفتارهاي ناصحيحي از آنان سر مي زند.

سخن آخر

خانواده در جهان کنوني ، وقتي مي تواند وظايف خود را در شرايطي بسيار ناهمگن تر و دشوارتر از گذشته به انجام رساند که از دو عنصر دين و زمان غفلت نکنند و با الهام از تعاليم آسماني و بهره گيري از دستاوردهاي علوم بشري به تفاهم ، همدلي ، مشارکت و گفتگو و تعامل تاکيد ورزد.