نقش دين در شكل‏گيرى و شكوفايى تمدن بشرى از ديدگاه بسيارى از مورخان و جامعه‏شناسان اديان قابل انكار نيست . پيامبران الهى پيام‏آوران خوشبختى دنيوى مردم در كنار سعادت اخروى آنها بوده‏اند .

در نگاه قرآن در سرلوحه تعليمات انبيا، علاوه بر ايمان به غيب و عبوديت پروردگار، دعوت بشر به عدالت، مبارزه با هرگونه ظلم و تبعيض و استبداد و اختناق و اسارتهاى اجتماعى و سياسى، برقرارى امنيت و حاكميت عدل و حق، تعليم و تربيت، خودسازى، آزادى فكرى و روحى از خرافات و عقايد باطل، روشن‏بينى، واقع‏نگرى و فرجام‏بينى و نيز احساس مسؤوليت در برابر بيچارگان و مستضعفان، نيز مشاهده مى‏شود . نمونه روشن نقش دين در تمدن بشرى نقش اسلام در سرزمين حجاز است . اسلام توانست در اندك زمانى در سرزمين سوخته و برهوت و جامعه جاهلى آن منطقه كه نشانى از تمدن و فرهنگ و اخلاق در خود نداشت، مظاهر تمدن را در حد بالايى در معرض ديد جهانيان بگذارد . يكى از مؤلفه‏هاى اصلى تمدن بشرى، «امنيت‏» است . جامعه‏اى كه از اين نعمت‏بزرگ برخوردار نباشد، به يقين نمى‏توان آن را جامعه متمدن ناميد . آنچه كه در اين تحقيق مورد بررسى قرار گرفته است، نقش دين در همين مؤلفه اساسى تمدن بشر «امنيت‏» است . در اين تحقيق اهميت امنيت از ديدگاه اسلام و نيز ساز و كارهايى كه اسلام براى عينيت‏بخشيدن به آن منظور كرده است، مورد بررسى واقع شده است .

يكى از خواسته‏هاى اساسى بشر امنيت است و تامين آن از مهمترين وظايف حكومتهاست . در ادبيات سياسى و جامعه شناسى معاصر، اين امر از بديهى‏ترين اصول به حساب مى‏آيد . امنيت‏به معناى آرامش، آسودگى، ايمنى است . در فرهنگ سياسى، مهمترين عنصرى كه براى امنيت منظور مى‏كنند «فقدان تهديد» است . البته چون فقدان تهديد به طور مطلق و تام، دست نيافتنى است‏به «حداقل رساندن تهديد» را در مفهوم امنيت كافى دانسته‏اند . اگر به همين معنا قناعت كنيم، قهرا مقوله امنيت مفهومى نسبى است كه داراى مراتب شدت و ضعف است . البته بايد به اين نكته توجه داشت كه گاهى ممكن است عامل عينى تهديد وجود نداشته باشد، اما در عين حال شخص و يا جامعه احساس امنيت نكند . بنابراين، امنيت‏حقيقى، آميزه‏اى است از وضعيت فيزيكى و فكرى .

هيچ مكتب و نظام حقوقى نمى‏تواند خود را نسبت‏به مساله امنيت، فارغ و بى‏طرف بداند; زيرا نه تنها امنيت فى نفسه يكى از اساسى‏ترين نيازهاى جامعه بشرى است‏بلكه خود، عامل مهمى جهت رشد و توسعه فرهنگى، علمى، اقتصادى و سياسى است .

امنيت در همه ابعاد فردى، اجتماعى، سياسى، فرهنگى، اقتصادى و قضايى و . . . نياز ضرورى فرد و جامعه مى‏باشد كه بايد آحاد ملت، حكومتها و دولتها در ايجاد و گسترش آن تمام امكانات و توان خود را به كار گيرند .

هدف و غايت اصلى در علم حقوق كه به قول راسكو پاوند (2) علم مهندسى اجتماع است، حفظ امنيت است . اسلام به عنوان يك نظام حقوقى جامع كه پاسخگوى نيازهاى فردى و اجتماعى در همه زمانها و مكانهاست نمى‏تواند از اين قاعده مستثنا باشد .

يك نگاه به متون دينى و احكام و مقررات اسلامى كافى است كه هم به اهميت امنيت در همه عرصه‏ها از ديدگاه اسلام و هم راه‏حل‏هايى كه اسلام براى تحقق بخشيدن به امنيت در جامعه اسلامى داده است پى ببريم .

اهميت امنيت از ديدگاه اسلام

به نكاتى چند درباره اهميت امنيت در نگاه اسلام اشاره مى‏شود:

الف) حضرت ابراهيم وقتى در مكه، خانه خدا را بنا نهاد، دو خواست‏بزرگ خود را با خدا در ميان گذاشت . يكى مبعوث شدن پيامبرى از ميان فرزندانش در همين منطقه و ديگرى امنيت اين مكان براى همه مردم . خداوند نيز هر دو دعاى او را مستجاب كرد .

درباره خواست اول اينگونه دعا كرد: «ربنا وابعث فيهم رسولا يتلوا عليهم آياتك . . .» ; يعنى پروردگارا، در ميان آنها پيامبرى مبعوث كن كه آياتت را بر مردم تلاوت كند و آنها را تعليم و تزكيه نمايد . (3) در مورد درخواست دوم چنين دعا كرد: «رب اجعل هذا بلدا آمنا» ; يعنى پروردگارا، اينجا را محل امن و آسايش قرار بده . (4) قرآن در آيات متعدد به شهر امن بودن مكه به عنوان يك عمت‏بزرگ اشاره مى‏كند . (5)

جالب اين است كه قرآن كريم در سوره قريش مى‏فرمايد: كيفر لشكر فيل‏سواران - كه در سوره قبل; يعنى سوره فيل بيان شد - به خاطر اين بود كه قريش به اين سرزمين مقدس مكه، انس و الفت‏بگيرند; زيرا تمام اهل مكه به خاطر مركزيت و امنيت اين سرزمين در آنجا سكنى گزيده بودند . بسيارى از مردم حجاز هر سال به آنجا مى‏آمدند، مراسم حج را به جا مى‏آوردند و مبادلات اقتصادى و غيراقتصادى داشتند و از بركات مختلف اين سرزمين استفاده مى‏كردند . همه اينها در سايه امنيت و آسايش ويژه اين شهر بود . اگر با لشكركشى ابرهه و امثال او، اين امنيت‏خدشه‏دار مى‏شد يا خانه كعبه ويران مى‏گشت، ديگر كسى در اين سرزمين احساس امنيتى نمى‏كرد و قهرا با آن الفتى پيدا نمى‏كرد . باز در همين سوره مى‏فرمايد: «فليعبدوا رب هذا البيت الذى اطعمهم من جوع و آمنهم من خوف‏» ; يعنى با اين همه نعمت الهى (از جمله امنيت) كه به بركت كعبه پيدا كرده بودند بايد به شكرانه آن، پروردگار اين خانه را عبادت كنند; همان خدايى كه آنها را از گرسنگى نجات داد و از هر بيمى هم در امنيت نگه داشت .

ب) در اسلام همانگونه كه برخى از اماكن، اماكن امن به حساب آمده است‏برخى از ماهها و زمانها نيز زمانهاى امن به حساب آمده است . ماههاى چهار گانه حرام (رجب، ذيقعده، ذيحجه و محرم) كه اسلام بر حرمت آن تاكيد جدى دارد نشانه اهميت و امنيت در نگاه اسلام است . در قرآن كريم آمده است:

«ان عدة الشهور عندالله اثنى عشر شهرا فى كتاب‏الله يوم خلق السموات والارض ، منها اربعة حرم ذلك الدين القيم فلا تظلموافيهن انفسكم . . . انما النسئ ‏زيادة فى‏الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما و يحرمونه عاما ليواطؤوا عدة ما        حرم الله . . .» (6)

يعنى همانا عدد ماهها در نزد خدا در كتاب خدا از آن روزى كه خداوند آسمان و زمين را بيافريد دوازده ماه است . از آن دوازده ماه، چهار ماه، ماههاى حرام است . اين است دستور دين استوار و محكم . پس در آن ماهها در حق خود ظلم (جنگ و خونريزى) نكنيد . . . نسئ (تغيير و تبديل و جابجايى ماه حرام با ماه ديگر) افزايش كفر است كه با آن كافران گمراه مى‏شوند، سالى ماه حرام را حلال مى‏شمارند و سالى ديگر حرام، تا بدين وسيله عده ماههايى كه خدا آن را حرام كرده را پايمال كنند و حرام خدا را حلال گردانند . . . «ياايهاالذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله و لاالشهرالحرام‏» (7) ; يعنى اى اهل ايمان حرمت‏شعائر خدا (مناسك حج) و ماه حرام را نگه داريد .

ج) يكى از امورى كه اهميت امنيت را در نگاه اسلام نشان مى‏دهد اين است كه خداوند در قرآن كريم در جاهاى متعدد وعده‏اى كه به اولياى خود مى‏دهد، بهره‏مندى از زندگى امن و آسوده و خالى از خوف و خطر است . «ان المتقين فى جنات و عيون، ادخلوها بسلام آمنين و نزعنا ما فى صدورهم من غل اخوانا على سرر متقابلين لا يمسهم فيها نصب و ما هم منها بمخرجين‏» (8) ; يعنى به درستى كه اهل تقوى در باغها و شهرها خواهند بود . به آنها خطاب شود كه با درود و سلام و با كمال و ايمنى و امنيت‏به بهشت وارد شويد، ما آيينه دلهاى آنها را از كدورت (كينه، حسد و هر خلق ناپسند) پاك و پاكيزه سازيم تا با هم برادرانه و روبروى هم بر روى تختها بنشينند . در صورتى كه هيچ رنج و زحمت در آنجا به آنها نرسد و هرگز از بهشت‏بيرونشان نكنند . «ان المتقين فى مقام امين فى جنات و عيون . . . يدعون فيها بكل فاكهة آمنين لا يذوقون فيها   الموت . . .» (9) ; يعنى همانا پرهيزكاران [در بهشت ابد] مقام امن و امان يافته‏اند . در باغها و كنار چشمه‏ها و نهرها آرميده‏اند . . . و در حالى كه از هر بيم و خطرى در امنيت كامل به سر مى‏برند از هر نوع ميوه‏اى كه ميلشان بكشد طلب مى‏كنند .

نقش ايمان در امنيت

يكى از آثار و بركات ايمان، رسيدن به مقام امن و امنيت است; يعنى يكى از ويژگيهاى فرد مؤمن و جامعه مؤمنان اين است كه در برابر حوادث و عوامل تهديد كننده و بيم دهنده، خوف، خطر و دغدغه‏اى احساس نمى‏كنند و از زندگى آسوده و مطمئنى برخوردارند . «الذين آمنوا و لم يلبسوا ايمانهم بظلم اولئك لهم الامن و هم مهتدون‏» (10) ; يعنى آنها كه ايمان آوردند و ايمان خود را به ظلم نيالودند براى آنها ايمنى و آسودگى است و هم آنها به حقيقت هدايت‏يافته‏اند . «هو الذى انزل السكينه فى قلوب المؤمنين ليزدادوا ايمانا مع ايمانهم . . .» (11) ; يعنى اوست‏خدايى كه آرامش را بر دلهاى مؤمنان قرار داد تا بر يقين و ايمانشان بيفزايد و سپاه زمين و آسمانها همه لشكر خداست و خداوند حكيم و داناست . «الذين آمنوا و تطمئن قلوبهم بذكر الله الا بذكرالله تطمئن القلوب‏» (12) ; يعنى آنها كه به خدا ايمان آورده و دلهاشان به ياد خدا آرام مى‏گيرد . آگاه باشيد كه تنها با ياد خدا است كه دلها آرام مى‏گيرد .

قرآن كريم در آيه 112 سوره نحل، نقش ايمان را در امنيت و نقش كفر را در زوال امنيت‏به صورت زيبايى ترسيم كرده است و مى‏فرمايد: «ضرب‏الله مثلا قرية كانت آمنة مطمئنة ياتيها رزقها رغدا من كل مكان فكفرت بانعم الله فاذاقها الله لباس الجوع و الخوف . . .» ; يعنى خداوند مثلى زده است، منطقه آبادى كه امن و امان بود و همواره روزى‏اش از هر جا مى‏رسيد، اما نعمتهاى خدا را ناسپاسى كردند و خداوند به خاطر اعمالى كه انجام دادند لباس گرسنگى و ترس را بر آنها پوشانيد; يعنى همانگونه كه ايمان، نعمت رفاه و امنيت را به آنها ارزانى بخشيد، كفران و ناسپاسى براى آنها، فقر و ناامنى را ببار آورد . در اين آيات براى اين منطقه آباد و خوشبخت و پربركت، سه ويژگى ذكر شده است كه نخستين آنها امنيت، سپس اطمينان به ادامه زندگى در آن و بعد از آن، مساله جلب روزى و مواد غذايى فراوان مى‏باشد كه از نظر ترتيب طبيعى به همان شكل كه در آيه آمده، صورت حلقه‏هاى زنجيرى علت و معلول دارد، زيرا تا امنيت نباشد كسى اطمينان به ادامه زندگى در محلى پيدا نمى‏كند و تا اين دو نباشند كسى علاقه‏مند به توليد و سر و سامان دادن به وضع اقتصادى نمى‏شود . اين درسى است براى همه ما و همه كسانى كه مى‏خواهند سرزمينى آباد و مستقل داشته باشند . بايد قبل از هر چيز به مساله «امنيت‏» پرداخت‏سپس مردم را به آينده خود در آن منطقه اميدوار ساخت و به دنبال آن چرخهاى اقتصادى را به حركت درآورد . (13)

حكومت و امنيت در اسلام

الف) در نگاه اسلام، يكى از مهمترين فلسفه حكومت، برقرارى امنيت در جامعه است . حاكمان موظفند كه با هر تعدى و تجاوزى كه باعث‏سلب امنيت در جامعه مى‏شود مبارزه كنند . حضرت على عليه السلام ايجاد امنيت و آرامش را تا آنجا ضرورى مى‏داند كه وجود حكومت را اگرچه حكومت جائرانه باشد لازم مى‏داند .

«انه لابد للناس من امير بر اوفاجر يعمل فى امرته المؤمن و يستمتع فيها الكافر و يبلغ الله فيهاالاجل و يجمع به الفى‏ء و يقاتل به العدو و تامن به السبل و يؤخذ به للضعيف من القوى حتى يستريح بر و يستراح من فاجر .» (14)

يعنى همانا كه مردم به زمامدار - چه خوب و چه بد - نيازمندند تا مؤمنان در سايه حكومت‏به كار خود مشغول و كافران هم بهره‏مند شوند و مردم در سايه حكومت زندگى كنند و به وسيله زمامدار، بيت‏المال جمع‏آورى مى‏شود و به كمك آن با دشمنان مبارزه مى‏توان كرد . جاده‏ها امن و امان مى‏گردد و حق ضعيفان از نيرومندان گرفته مى‏شود . نيكوكاران در رفاه و ازدست‏بدكاران در امان مى‏باشند .

حضرت على عليه السلام يكى از فلسفه‏هاى پذيرش حكومت‏خود را، ايجاد امنيت و اصلاحات در جامعه معرفى مى‏كند:

«اللهم انك تعلم انه لم يكن الذى منا منافسة فى سلطان و لاالتماس شى‏ء من فضول الحطام و لكن لنرد المعالم من دينك و نظهر الاصلاح فى بلادك فيامن المظلومون من عبادك و تقام المعطة من حدودك .» (15)

يعنى بار خدايا تو مى‏دانى كه جنگ و درگيرى ما براى بدست‏آوردن قدرت و حكومت و دنيا و ثروت نبود بلكه مى‏خواستيم كه نشانه‏هاى دين تو را در جايگاه خويش بازگردانيم و در سرزمين‏هاى تو اصلاح را ظاهر كنيم تا بندگان ستمديده‏ات در امنيت زندگى كنند و قوانين و احكام فراموش شده‏ات بار ديگر اجرا گردد .

ب) يكى از وجوه امنيت كه حكومت موظف به تامين آن است، امنيت مردم از تعرض حاكمان است . در نگاه اسلام، حاكمان حق ندارند به هر بهانه‏اى از مردم سلب امنيت كنند . بلكه اين حق براى مردم وجود دارد كه به راحتى و بدون بيم و هراس، ديدگاهها و تذكرات و انتقادات خود را با حاكمان در ميان بگذارند . حضرت على عليه السلام در عهدنامه معروف، به مالك‏اشتر مى‏فرمايد:

«ثم ليكن آثرهم عندك اقولهم بمر الحق لك و اقلهم مساعدة فيما يكون منك مماكره الله لاوليائه واقعا ذلك من هواك حيث   وقع . . .» (16)

يعنى از ميان آنان (انسانهاى پاك و وارسته) افرادى را كه در حق‏گويى از همه صريحتر و بى‏پرده‏ترند و در آنچه را كه خدا براى دوستانش نمى‏پسندد تو را مددكار نباشند (يعنى ترا در كارهاى خلاف همراهى و تاييد نكنند و جلوى تخلفات ترا بگيرند) برگزين چه خوشايند تو باشد و چه ناخوشايند . تا مى‏توانى با پرهيزكاران و راستگويان به‏پيوند، و آنان را چنان پرورش ده كه تو را زياد نستايند و تو را براى اعمال زشتى كه انجام نداده‏اى تشويق نكنند كه ستايش بى‏اندازه خودپسندى مى‏آورد و انسان را به سركشى وا مى‏دارد .

در همين رابطه در جاى ديگر مى‏فرمايد:

از پست‏ترين حالات زمامداران در نزد صالحان اين است كه گمان برند آنها دوستدار ستايش‏اند و كشوردارى آنان بر كبر و خودپسندى استوار است . خوش ندارم در خاطر شما بگذرد كه من ستايش را دوست دارم و خواهان شنيدن آن مى‏باشم . . . مرا با سخنان زيباى خود مستاييد تا از عهده وظايفى كه نسبت‏به خدا و شما دارم برآيم و حقوقى كه مانده است‏بپردازم، به واجباتى كه بر عهده من است و بايد انجام گيرد ادا كنم . پس با من چنان كه با پادشاهان سركش سخن مى‏گويند حرف نزنيد و چنان كه از آدمهاى خشمگين كناره مى‏گيرند دورى نجوييد و با ظاهرسازى با من رفتار نكنيد . گمان مبريد اگر حقى به من پيشنهاد دهيد بر من گران آيد، يا در پى بزرگ نشان دادن خويشم; زيرا كسى كه شنيدن حق، يا عرضه شدن عدالت‏بر او مشكل باشد عمل كردن به آن براى او دشوارتر خواهد بود . . . (17) .

ج) حاكمان حق ندارند در دريافت ماليات و زكات به گونه‏اى با مردم برخورد كنند كه از مردم سلب امنيت‏شود يا مردم احساس كنند كه حاكم و يا عامل او به زندگى خصوصى آنها آگاهى دارد و يا سياستش بر سوء ظن نسبت‏به آنها استوار است .

حضرت على عليه السلام دستورالعملى كه به ماموران دريافت زكات مى‏دهد به نكات مهمى اشاره مى‏كند، در اين دستورالعمل اهميت عنصر امنيت چه براى انسان و چه براى حيوانات به صورت كم سابقه‏اى آشكارا بيان شده است:

با تقواى الهى براى دريافت زكات حركت كن و در سر راه، هيچ مسلمانى را مترسان و يا با زور از زمين او عبور نكن و افزونتر از حقوق الهى از او مگير . هرگاه به آبادى رسيدى در كنار آب فرود آى و وارد خانه كسى مشو! سپس با آرامش و وقار به سوى آنها حركت كن، تا در ميانشان قرار گيرى، و به آنها سلام كن و در سلام و تعارف و مهربانى كوتاهى نكن . سپس مى‏گويى: اى بندگان خدا مرا ولى خدا وجانشين او به سوى شما فرستاده، تا حق خدا را كه در اموال شماست تحويل گيرم . آيا در ميان اموال شما حقى است كه به نماينده او بپردازيد؟ اگر كسى گفت نه، ديگر به او مراجعه نكن . اگر كسى پاسخ داد، آرى، همراهش برو، بدون آن كه او را بترسانى يا تهديد كنى يا به كار مشكلى وادار سازى، هرچه از طلا و نقره به تو رساند بردار و اگر داراى گوسفند يا شتر بود بدون اجازه‏اش داخل مشو كه اكثر اموال از آن او است آنگاه كه داخل شدى مانند اشخاص سلطه‏گر و سختگير رفتار نكن، حيوانى را رم مده و هراسان مكن و دامدار را مرنجان، حيوانات را به دو دسته تقسيم كن و صاحبش را اجازه ده كه خود انتخاب كند . پس از انتخاب اعتراض نكن، سپس باقيمانده را به دو دسته تقسيم كن و صاحبش را اجازه ده كه خود انتخاب كند و بر انتخاب او خرده مگير، به همين گونه رفتار كن تا باقيمانده، حق خداوند باشد . اگر دامدار از اين تقسيم و انتخاب پشيمان است و از تو درخواست گزينش دوباره كرد همراهى كنى . پس حيوانات را درهم كن و به دو دسته تقسيم نما . همانند آغاز كار، تا حق خدا را از آن بگيرى . . . در رساندن حيوانات آن را به دست چوپانى كه خيرخواه و مهربان، امين و حافظ كه نه سختگير باشد و نه ستمكار، نه تند براند و نه حيوانات را خسته كند، بسپار . . . هرگاه حيوانات را به دست فردى امين سپردى به او سفارش كن تا بين شتر و نوزادش جدايى نيفكند و شير آن را ندوشد تا به بچه‏اش زيانى وارد نشود و در سوارشدن بر شتران عدالت را رعايت كند و مراعات حال شتر خسته يا زخمى را كه سوارى دادن براى او سخت است‏بنمايد . آنها را در سر راه به درون آب ببرد و استراحت كنند و هرگاه به علفزار رسيد فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند . . . (18)

حضرت به يكى از فرمانداران خود (ظاهرا محنف‏بن‏سليم ازدى) مى‏نويسد:

. . . به او سفارش مى‏كنم با مردم تندخو نباشد و به آنها دروغ نگويد و با مردم به جهت اين كه بر آنها حكومت دارد بى‏اعتنايى نكند، چه اين كه مردم برادران دينى و يارى‏دهندگان در استخراج حقوق الهى مى‏باشند . بدان براى تو در اين زكاتى كه جمع مى‏كنى سهمى معين و حقى روشن است و شريكانى از مستمندان و ضعيفان دارى، همانگونه كه ما حق تو را مى‏دهيم، تو هم بايد نسبت‏به حقوق آنها وفادار باشى، اگر چنين نكنى در روز رستاخيز بيش از همه دشمن دارى . . . (19) .

حضرت در عهدنامه‏اى براى فرماندار مصر - محمدبن ابى‏بكر - مى‏فرمايد:

با مردم فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشاده‏رو و خندان باش . در نگاههايت و در نيم‏نگاه و خيره‏شدن به مردم، به تساوى رفتار كن تا بزرگان در ستمكارى تو طمع نكنند و ناتوان‏ها از عدالت تو مايوس نگردند . . . (20) .

دين و امنيت دشمنان و كفار

الف) در نگاه اسلام حتى در هنگام پيكار با كفار و دشمنان اسلام، سپاه اسلام حق ندارد كه از آنها كه در پيكار مشاركت ندارند، سلب امنيت كند . سپاه اسلام موظف است كه حقوق آنها و امنيت آنها را به رسميت‏بشناسد .

با دشمن جنگ را آغاز نكنيد تا آنها شروع كنند; زيرا بحمدالله حجت‏با شما است و آغازگر جنگ نبودنتان تا آن كه دشمن به جنگ روى آورد، حجت ديگر بر حقانيت‏شما است . اگر به اذن خدا شكست‏خوردند و گريختند، آن كس را كه پشت كرده نكشيد و آن را كه قدرت دفاع ندارد آسيب نرسانيد و مجروحان را به قتل نرسانيد . زنان را با آزاردادن تحريك نكنيد هرچند آبروى شما را بريزند يا اميران شما را دشنام دهند . در روزگارى كه زنان مشرك بودند مامور بوديم دست از آزارشان برداريم . در جاهليت اگر مردى با سنگ يا چوب دستى، به زنى حمله مى‏كرد، او و فرزندانش را سرزنش مى‏كردند . (21)

امام صادق (ع) فرمود:

وقتى كه رسول خدا لشكرى را گسيل مى‏كرد دستور مى‏داد كه آنها در برابرش بنشينند و به آنها اينگونه سفارش مى‏فرمود: بنام خدا و به خاطر خدا و در راه خدا و بر آيين رسول خدا حركت كنيد به دشمن شبيخون نزنيد و آنها را مثله (قطعه‏قطعه) نكنيد و كيد و خدعه نزنيد و پيران و كودكان و زنان را نكشيد و جز در حال اضطرار درختى را قطع نكنيد . . . (22)

براساس روايات اسلامى، سپاه اسلام حق ندارند كه در هنگام پيكار از راه سلاح شيميايى و برافروختن آتش و يا جارى‏كردن آب و نيز استفاده از ابزارى كه بى‏گناهان و غيرنظاميان مانند كودكان و پيران و زنان را در معرض خطر مى‏دهد، دشمن را به تسليم وادار كنند . (23)

ب) در نگاه اسلام، مسلمين موظفند، كفارى كه به قصد تحقيق و پژوهش درباره اسلام به كشور اسلامى مسافرت مى‏كنند، امنيت آنها را حفظ كنند و از تعرض به آنها بپرهيزند . براين اساس، اسلام نوع خاصى از مصونيت و امنيت را براى كفارى كه در صدد تحقيق درباره حق و باطل هستند به رسميت مى‏شناسد . قرآن كريم در اين باره مى‏فرمايد: «وان احد من‏المشركين استجارك فاجره يسمع كلام الله ثم ابلغه مامنه ذلك بانهم قوم لايعلمون‏» (24) ; يعنى اگر يكى از مشركان از تو پناهندگى بخواهد به او پناه ده تا سخن خدا را بشنود، سپس او را به محل امنش برسان چرا كه آنها گروهى نادانند .

علامه طباطبايى در تفسير گرانسنگ‏الميزان در ذيل اين آيه مى‏فرمايد:

«اسلام كمال اهتمام را در رسيدن به هدف خود; يعنى هدايت مردم مبذول داشته و براى هدايت‏يك گمراه و احياى يك حق هرچند هم ناچيز باشد مى‏كوشد از هر راهى كه اميد مى‏رود به هدف برسد، استفاده شود و به همين جهت است كه خداى‏تعالى با اين كه از مشركين غيرمعاهد بيزارى جسته . . . از آنجايى كه منظورش اين بود كه حقى احيا و باطلى ابطال شود، از اين رو، وقتى احتمال مى‏دهد همين مشركين به راه راست‏بيايند همين اميد و احتمال تا آنجا كه مبدل به ياس و نوميدى از هدايتشان نشود از هر قصد سويى جلوگيرى مى‏كند . پس وقتى مشركى پناه مى‏خواهد تا از نزديك دعوت دينى را بررسى نموده و اگر آن را حق ديد و حقانيتش برايش روشن شد پيروى كند، واجب است او را پناه دهند تا كلام خدا را بشنود . . . اين آيه از آيات محكمه است و نسخ نشده و بلكه قابل نسخ نيست; زيرا اين معنا از ضروريات مذاق دين و ظواهر كتاب و سنت است كه خداوند قبل از اين كه حجت‏بر كسى تمام شود او را عقاب نمى‏كند و مؤاخذه و عقاب هميشه بعد از تمام‏شدن بيان است . . . جمله «ابلغه‏مامنه‏» با اين كه جمله «فاجره حتى يسمع‏» بدون آن، مقصود را مى‏رساند براى اين آورده شد كه بر كمال عنايت‏بر بازشدن راه هدايت‏به روى مردم دلالت كند و بفهماند كه اسلام تا چه اندازه خواسته است‏حريت مردم را در زندگى و كارهاى حياتى آنان حفظ كند . . . اين دستورالعملها از ناحيه قرآن و دين قويم اسلام، نهايت درجه رعايت اصول فضيلت و حفظ شؤون كرامت و گسترش رحمت و شرافت انسانيت است .» (25)

ج) در نگاه اسلام، اگر در ميدان جنگ و معركه قتال فردى از مسلمين به فرد و يا افرادى از كفار امان دهد بر همه مسلمين واجب است كه اين امان دادن را به رسميت‏بشناسند و امنيت او را تامين نمايند .

امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد:

اگر سپاهى از مسلمين گروهى از مشركان را محاصره كردند و شخصى از مشركان برخاست و تقاضاى امان كرد و يكى از مسلمانان - حتى يك نفر عادى - به آنها امان داد بر همه آنها حتى بر بزرگ آنها واجب است كه اين امان را رعايت كنند . (26)

و يا در روايت آمده است كه حضرت على عليه السلام وقتى يكى از بردگان مسلمان به جمعى از كفار كه در قلعه‏اى پناه گرفته بودند امان داد، امان‏دادن او را به رسميت‏شناخت و تنفيذ كرد . (27)

و يا در روايت ديگر آمده است كه اگر كسى به شخصى پناهندگى دهد سپس او را بكشد در روز قيامت مى‏آيد در حالى كه پرچم خيانت و خدعه را بر دوش مى‏كشد . (28) و يا از قول اميرمؤمنان آمده است كه هر كس شخصى را بر خونش امان دهد سپس به او خيانت كند و بكشد، من از كشنده بيزارى مى‏جويم هر چند مقتول اهل آتش باشد . (29)

و يا در روايتى نيز آمده است: اگر كسى شخصى را كه در ذمه اسلام است‏بكشد، بوى بهشت را استشمام نخواهد كرد با اين كه بوى بهشت از مسافت چهل‏سال راه احساس مى‏شود . (30)

حضرت على در عهدنامه معروف به مالك اشتر مى‏فرمايد:

اگر پيمانى ميان تو و دشمن منعقد گرديد، يا در پناه خود، او را امان دادى، به عهد خويش وفادار باش و بر آنچه بر عهده گرفتى امانت‏دار باش و جان خود را سپر پيمان خود گردان، زيرا هيچ يك از واجبات الهى همانند وفاى به عهد نيست . . . پس هرگز پيمان شكن مباش و در عهد خود خيانت مكن و دشمن را فريب مده . . . خداوند عهد و پيمانى كه با نام او شكل مى‏گيرد با رحمت‏خود مايه آسايش بندگان و پناهگاه امنى براى پناه‏آورندگان قرار داده است تا همگان به حرم امن او روى آورند . (31)

جايگاه امنيت در احكام و مقررات اسلام

در نگاه اسلام هرچند آزادى محترم و مقدس است اما داراى حد و مرزهايى است . يكى از مهمترين حد و مرز آن «امنيت‏» است; به اين معنا كه آزادى افراد در نظام اسلامى و جامعه دينى تا آنجا محترم است كه امنيت جامعه و نظام را در معرض خطر و تهديد قرار نگيرد . اسلام با علل و عوامل تهديدكننده امنيت‏به شدت و بى‏ملاحظه برخورد كرده است . در يك نگاه، بسيارى از چيزهايى كه در اسلام تحريم و منع شده است‏به اين خاطر است كه امنيت فردى و اجتماعى را در معرض مخاطره قرار مى‏دهد . ما در اينجا به برخورد اسلام با پاره‏اى از عوامل تهديدكننده امنيت اشاره مى‏كنيم:

الف) آزادى افراد در مخالفت و انتقاد از دولت و حكومت اسلامى تا جايى است كه به امنيت اجتماعى و وحدت ملى، آسيبى وارد نسازد . اما اگر مخالفتها و كارشكنى‏ها به جايى برسد كه براى امنيت ملى و وحدت اجتماعى، عامل تهديدكننده محسوب شود، حكومت موظف است كه با جديت و بى‏ملاحظه با آن برخورد نمايد و توطئه‏ها را خنثى نمايد .

حضرت على عليه السلام مى‏فرمايد:

«ان هؤلاء قدتمالؤوا على سخطة امارتى و ساصبر مالم اخف على جماعتكم فانهم ان تمموا على فيالة هذا الراى انقطع نظام المسلمين و انما طلبوا هذه الدنيا حسدا لمن افاءهاالله عليه فارادوا رد الامور على ادبارها و لكم علينا العمل بكتاب الله و سيرة رسول‏الله صلى الله عليه و آله والقيام بحقه و النعش لسنته .» (32)

يعنى همانا ناكثين و پيمان‏شكنان به جهت نارضايتى از حكومت من به يكديگر پيوستند و من تا آنجا كه براى وحدت اجتماعى شما احساس خطر نكنم صبر خواهم كرد; زيرا آنان اگر براى اجراى مقاصدشان فرصت پيدا كنند، نظام جامعه اسلامى متزلزل مى‏شود . آنها از روى حسادت بر كسى كه خداوند حكومت را به او بخشيده است‏به طلب دنيا برخاسته‏اند . مى‏خواهند كار را به گذشته بازگردانند . حقى كه شما به گردن ما داريد، عمل كردن به كتاب خدا و سنت پيامبر صلى الله عليه و آله و قيام به حق و برپاداشتن سنت او است .

به همين خاطر وقتى اين گروه (ناكثين) دست‏به آشوب زدند و امنيت جامعه را به خطر انداختند، حضرت با آنها جنگيد و آنها را تارومار كرد . حضرت مى‏فرمايد:

بر كارگزاران و خزانه‏داران بيت‏المال مسلمين كه در فرمان من بودند و بر مردم منطقه‏اى كه تمامى آنها بر اطاعت من و وفادارى در بيعت‏با من وحدت داشتند، هجوم آوردند، آنان را از هم پراكندند و به زيان من در ميانشان اختلاف افكندند و بر شيعيان من تاختند . (33)

ب) اگر در فقه اسلامى نسبت‏به مرتد برخورد سخت‏گيرانه‏اى صورت مى‏گيرد يك فلسفه مهم آن اين است كه ارتداد در جامعه اسلامى نوعى ايجاد تزلزل و بى‏ثباتى و عدم امنيت است . به نظر مى‏رسد كه ارتداد يك توطئه هماهنگ عليه نظام اسلامى و امنيت فكرى و دينى مسلمانان بوده است . باارزش‏ترين مقوله زندگى بشر، دين و آيين او است و هدف از تشكيل نظام اسلامى نيز عينيت‏بخشيدن به دين است . «ارتداد» درواقع به معناى برافراشتن پرچم مخالفت و بى‏اعتنايى به چنين اصلى است . اگر هر كس و هر گروه آزاد باشند تا هرگونه و هر وقت كه اراده نمودند، وارد عرصه دين شوند و هرگاه ميلشان كشيد به آن پشت‏پا بزنند بزرگترين ضربه و خدشه را بر چهره دين و حيثيت آن وارد مى‏سازند . دشمنان توطئه‏گر براى اجراى نقشه‏هاى خويش به راحتى در پيكره نظام اسلامى و جامعه متدينان نفوذ مى‏كنند و پس از حصول مقاصد، بى‏هيچ دغدغه خاطر و خطر عاجل از آن خارج مى‏گردند و به همين خاطر افراد معمولى، دچار تزلزل فكرى و تشويش ذهنى و عدم امنيت اعتقادى مى‏گردند و چه بسا ارتباط خو درا با نظام فكرى سياسى متبوع خويش قطع نمايند . به همين دليل آيات مربوطه قرآن، حاكى از آن است كه دشمنان تمايل بسيار دارند كه هر روزه تعدادى از مسلمانان دچار ترديد و از اسلام گريزان شوند . «ود كثير من اهل الكتاب لو يردونكم من بعد ايمانكم كفارا حسدا من انفسهم . . .» ; (34) يعنى بسيارى از اهل كتاب (يهود و نصارى) از روى حسد آرزو كردند شما را بعد از پذيرش اسلام و ايمان، به حال كفر بازگردانند با آن كه حق براى آنها كاملا روشن شده است . (35)

جالب اين است كه از آيه 72 سوره آل عمران برمى‏آيد كه تعدادى از نيروهاى كفار تبانى كردند تا بامدادان در حضور پيامبر (ص) ايمان بياورند و شامگاهان مجددا دست از اسلام بردارند تا از اين طريق مسلمانان دچار شك و شبهه شوند و آنان را نسبت‏به آيين خود بدبين سازند . علامه طباطبايى (ره) در ذيل اين آيه مى‏فرمايد:

«آنان براى توجيه كار خودشان مى‏گفتند ما فكر مى‏كرديم اسلام، امارات و دلايلى بر حقانيت و درستى خود دارد ولى وقتى مسلمان شديم، مشاهده كرديم كه چنين نيست و شواهدى بر بطلان آن براى ما آشكار شد و اين توطئه‏اى بود كه براى ايجاد ترديد در مؤمنين انديشيده بودند .» (36)

خلاصه اين كه فلسفه اعدام مرتد، حفظ امنيت داخلى جامعه اسلامى و جلوگيرى از نفوذ بيگانگان و نامحرمان در حريم اعتقادات دين مردم است . اگر در برابر مرتد سكوت شود، بيم آن مى‏رود كه هر روز افرادى به توطئه‏اى بر ضد مسلمانان برخيزند و براى ايجاد تزلزل در ايمان مؤمنان و در هم‏ريختن امنيت اسلامى، از طريق ارتداد وارد شوند و اينجا است كه جامعه مبتلا به بحران فكرى اجتماعى مى‏گردد به خصوص اين كه كارهاى تخريبى معمولا آثار سريع دارند . اگر به افراد اجازه داده شود هر روز كه مايل هستند خود را وفادار به اسلام معرفى كنند و سپس استعفا دهند، در اين صورت هرج‏ومرج بر جامعه اسلامى حاكم خواهد شد . در چنين فرضى مدارا، نه تنها روا نيست‏بلكه زمينه‏ساز توطئه‏هاى ويرانگر و فعاليت توطئه‏سازان حرفه‏اى، مانند سلمان رشدى‏ها براى ضربه‏زدن به اسلام و مسلمانان خواهد بود .

البته بايد توجه داشت كه حكم اعدام مرتد مربوط به كسى نيست كه اعتقادى در درون خود دارد و درصدد اظهار و تبليغ و آشكار شدن آن نيست; يعنى اگركسانى درصدد تحقيق باشند مشمول حكم مرتد نيستند حتى اگر نتيجه تحقيق آنها بازگشت از اسلام و گرايش به آيين ديگرى باشد مشروط بر آن كه سخنى بر خلاف اسلام نگويند . همين نكته نشان مى‏دهد كه احكام مرتد به اين خاطر است كه شخص مرتد تجرى و جسارت اين را پيدا نكند كه امنيت دينى و فكرى مردم را متزلزل سازد .

ج) اگر مى‏بينيم كه اسلام نسبت‏به محارب برخورد سخت و خشنى دارد (قتل، به دار آويختن، قطع دست و پا و تبعيد) باز به اين خاطر است كه محارب، امنيت‏سياسى و اجتماعى و بلكه فكرى و دينى مردم را دچار سستى و تزلزل مى‏سازد و جامعه را دچار هرج‏و مرج مى‏گرداند .

قرآن كريم مى‏فرمايد:

«انما جزاء الذين يحاربون الله و رسوله و يسعون فى‏الارض فسادا ان يقتلوا او يصلبوا او تقطع ايديهم و ارجلهم من خلاف او ينفوا من الارض ذلك لهم خزى فى الدنيا و لهم فى الآخرة عذاب عظيم الا الذين تابوا من قبل ان تقدروا عليهم . . . .» (37)

يعنى كيفر آنها كه با خدا و پيامبرش به جنگ بر مى‏خيزند و اقدام به فساد در روى زمين مى‏كنند (و با تهديد اسلحه به جان و مال و ناموس مردم حمله مى‏برند) اين است كه اعدام شوند و يا به دار آويخته شوند يا دست و پاى آنها به عكس يكديگر (دست راست و پاى چپ) بريده شود و يا از سرزمين خود تبعيد گردند اين رسوايى آنها در دنياست و در آخرت مجازات بزرگى دارند مگر آنها كه پيش از دست‏يافتن شما بر آنان، توبه كنند . . .

درتعريف فقهى محارب آمده است:

«المحارب هو كل من جرر سلاحه او جهزه لاخافة‏الناس و ارادة‏الافساد فى‏الارض فى بر كان اوفى بحر، فى مصر او غيره، ليلا او نهارا و يستوى فيه الذكر و الانثى .» (38)

يعنى: محارب به كسى گفته مى‏شود كه سلاح خود را برهنه يا آماده كند تا مردم را بترساند و در زمين افساد و خرابكارى كند چه در خشكى باشد و يا در دريا، چه در شهر باشد و يا غير آن، چه زن باشد يا مرد . به تعبير ديگر كسى كه از راه اسلحه مردم را تهديد كند و امنيت مردم را در معرض خطر قرار دهد و اغتشاش و اضطراب در ميان مردم ايجاد كند، محارب به حساب مى‏آيد .

د) برخورد تند اسلام نسبت‏به دزد نيز حاكى از اهميت امنيت مالى در نگاه اسلام است . اگر نسبت‏به كسانى كه چنين تهور و جسارتى دارند كه قفلها را مى‏شكنند و به انبار و يا صندوق و امثال آن كه اموال مردم در آنها حفظ و نگهدارى مى‏شود دست‏برد مى‏زنند، رحم و عطوفت نشان داده شود، يقينا امنيت مالى و اقتصادى جامعه در معرض مخاطره جدى قرار مى‏گيرد .

ه) برخورد جدى و بى‏ملاحظه اسلام نسبت‏به زناكار و لواطكننده و نيز قذف‏كننده (كسى كه ديگرى را به زنا و لواط نسبت دهد و نتواند طبق مبانى شرعى آن را اثبات كند) نشان‏دهنده اهميت امنيت عرضى و ناموسى و اخلاقى در جامعه است . اهميت امنيت عرضى در اسلام به اندازه‏اى است كه اگر كسى به شخصى نسبت زنا و يا لواط دهد و نتواند آن را از طريق شرعى ثابت كند بايد هشتاد تازيانه بخورد . همانگونه كه در اسلام براى مفاسد اخلاقى مانند زنا و لواط عقوبت‏سنگينى در نظر گرفته شده است، براى متهم‏كنندگان اشخاص به اين گونه مفاسد و يا گواهى دهندگان به دروغ و يا كسانى كه بدون رسيدن گواهان به حد نصاب (چهار شاهد عادل مرد) عليه كسى گواهى به زنا و لواط ميدهند، مجازات سختى منظور گرديده است . همه اينها به خاطر حفظ امنيت جامعه از جنبه‏هاى اخلاقى است .

و) تحريم شديد قتل و آدمكشى نشان‏دهنده اهميت امنيت جانى افراد جامعه در نگاه اسلام است . يكى از گناهان بسيار بزرگ كه چه بسا موجب خلود در آتش مى‏شود قتل است . قرآن كريم مى‏فرمايد: «من يقتل مؤمنا متعمدا فجزائه جهنم خالدا فيها . . .» ; (39) يعنى هر كس، مؤمنى را عمدا بكشد جزاى او جهنم است در حالى كه جاودانه در آن مى‏ماند و خداوند بر او غضب مى‏كند و او را از رحمتش دور مى‏سازد و عذاب عظيمى براى او آماده ساخته است .

قرآن كريم در زمينه سلب امنيت جانى افراد جامعه و قتل و آدمكشى به يك نكته بسيار مهم اشاره مى‏كند و آن اين است كه قتل يك نفر همانند قتل همه افراد جامعه است، چنان كه احياى يك نفر معادل احياى همه انسانهاست . «من اجل ذلك كتبنا على بنى‏اسرائيل انه من قتل نفسا بغير نفس او فساد فى‏الارض فكانما قتل الناس جميعا و من احياها فكانما احيا الناس جميعا» ; (40) يعنى به همين جهت‏بر بنى‏اسرائيل مقرر داشتيم كه هر كس انسانى را بدون ارتكاب قتل و يا فساد در روى زمين بكشد چنان است كه گويى همه انسانها را كشته است و هر كس، انسانى را از مرگ رهايى بخشد چنان است كه گويى همه مردم را زنده كرده است .

مرحوم علامه طباطبائى در ذيل اين آيه مى‏فرمايد:

«تك‏تك اشخاص اين نوع، افراد يك نوعند و شاخه‏هاى يك تنه درخت‏اند در نتيجه يك فرد از اين نوع، از انسانيت همان را دارد كه هزاران فرد آن را دارند و هزاران فرد از اين حقيقت، همان را دارند كه يك فرد دارد و تنها غرض خداى تعالى از خلقت افراد اين نوع و تكثير نسل آن، اين است كه اين حقيقت كه در تك‏تك افراد عمرى كوتاه دارد، همچنان در روى زمين باقى بماند . به همين منظور نسلى را جانشين نسل سابق مى‏كند تا نسل لاحق مانند سابق، خدا را در روى زمين عبادت كند، بنابراين اگر يك فرد از اين نوع كشته شود، خلقت‏خدا تباه گشته و غرض خداى سبحان كه بقاى انسانيت نسل بعد از نسل بود، باطل شده است و قاتل در مقام معارضه با مقام ربوبى برآمده است .» (41)

از اين آيه، اهميت امنيت جانى افراد روشن مى‏شود و با توجه به اين كه اين آيات در محيطى نازل شده است كه خون بشر در آن ارزشى نداشت، عظمت آن آشكارتر مى‏گردد .

از امام صادق عليه السلام روايت‏شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در آخرين سالى كه به مكه آمدند و پس از آن كه مناسك و اعمال لازم خود را انجام دادند، در منى ميان جمعيت ايستاده و فرمودند: در ميان روزها كدام روز شريف‏تر است؟ گفتند: امروز، فرمودند در ميان ماهها چه ماهى شريف‏تر است؟ مردم گفتند: همين ماه ذى‏الحجة . فرمودند: در ميان شهرها كدام شهر مقدس‏تر و محترم‏تر است؟ مردم گفتند: همين شهر مكه، پس از اين فرمودند: بدون ترديد خون، جان و مال شما محترم است و تصرف در آن بر شما حرام است مثل حرمت اين روز در اين ماه و در اين شهر و اين حرمت و احترام باقى است تا روز قيامت كه خدا را ملاقات كنيد و از شما و كارهاى شما سؤال شود . بعد فرمودند: آيا مطلب را رساندم؟ همه گفتند: آرى .

ز) تحريم بسيارى از امورى كه مرتبط با حقوق مردم است در اسلام، در واقع نوعى پيشگيرى و بازدارندگى از عوامل تهديدكننده امنيت و مصونيت‏شخصيتى و حيثيتى افراد جامعه است . در فقه اسلامى روى حرمت‏حيثيت و آبروى افراد تكيه فراوان شده است . به همين خاطر در اسلام امورى مانند غيبت، تهمت، بهتان، افترا، تجسس، سوءظن، اهانت، استخفاف، تمسخر، آزار و اذيت مردم و دروغ گفتن به افراد حرام شده است . اگر اينگونه امور، در اسلام تحريم نمى‏شد امنيتى براى عرض و آبرو و شخصيت افراد باقى نمى‏ماند .

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد نبايد گروهى از مردان شما گروه ديگر را مسخره كنند، شايد آنها از اينها بهتر باشند، و نه زنانى، زنان ديگر را، شايد آنان بهتر از اينان باشند و يكديگر را مورد طعن و عيبجويى قرار ندهيد و با القاب زشت و ناپسند يكديگر را ياد نكنيد . بسيار بد است كه بر كسى پس از ايمان، نام كفرآميز بگذاريد و آنها كه توبه نكنند ظالم و ستمگرند . اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد از بسيارى از گمانها (سوءظن‏ها) بپرهيزيد چرا كه بعضى از گمانها گناه است و هرگز تجسس نكنيد و هيچ يك از شما ديگرى را غيبت نكند آيا كسى از شما دوست دارد كه گوشت‏برادر مرده خود را بخورد؟ همه شما از اين امر كراهت داريد، تقواى الهى پيشه كنيد كه خداوند توبه‏پذير و مهربان است . (42)

«دستورهاى ششگانه‏اى كه در اين دو آيه مطرح شده است (نهى از سخريه، عيبجويى، القاب زشت، گمان بد، تجسس و غيبت) هرگاه به طور كامل در يك جامعه پياده شود، آبرو و حيثيت افراد جامعه را از هر نظر بيمه مى‏كند . نه كسى مى‏تواند به عنوان خود برتر بينى ديگران را وسيله تفريح و سخريه قرار دهد و نه مى‏تواند زبان به عيبجويى اين و آن بگشايد و نه با القاب زشت، حرمت و شخصيت افراد را در هم بشكند و نه حق دارد حتى گمان بد ببرد و نه در زندگى خصوصى افراد به تجسس بپردازد و نه عيب پنهانى آنها را براى ديگران فاش كند . به تعبير ديگر، انسان چهار سرمايه دارد كه همه آنها بايد در دژهاى اين قانون قرار گيرد و محفوظ باشد: جان و مال، ناموس و آبرو . تعبيرات آيات فوق و نيز روايات اسلامى نشان مى‏دهد كه آبرو و حيثيت افراد همچون مال و جان آنها است . اسلام مى‏خواهد در جامعه اسلامى امنيت كامل حكمفرما باشد نه تنها مردم در عمل و با دست‏به يكديگر هجوم نكنند، بلكه از نظر زبان و از آن بالاتر از نظر انديشه و فكر نيز در امان باشند . واين امنيتى است در بالاترين سطح كه جز در يك جامعه دينى امكان‏پذير نيست .» (43)

ح) حرمت نوشتن و نسخه‏بردارى كردن و حفظ كردن و خريد و فروش كتب ضلال كه باعث گمراهى مى‏شود باز براى مصونيت‏بخشى و امنيت‏آفرينى براى جامعه از عوامل گمراه‏كننده و تهديدكننده فكرى و عقيدتى و فرهنگى است . اسلام اجازه نداده است كه هر كس با هر نوع گفتار و نوشتارى، امنيت فكرى جامعه را در معرض تهديد قرار دهد . بر اين اساس مطبوعات و نشريات در نظام اسلامى تا موقعى آزادند كه به فرهنگ و اخلاق و باورها و ارزشها و هنجارهاى پذيرفته شده جامعه، آسيب نرسانند .

در خاتمه اين مقاله اشاره به اين نكته نيز خالى از فايده نيست كه در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران مساله امنيت از جايگاه بلند و ويژه‏اى برخوردار است . در اصل 22 قانون اساسى به صراحت آمده است: «حيثيت، جان، مال، حقوق، مسكن و شغل اشخاص از تعرض مصون است مگر در مواردى كه قانون تجويز مى‏كند و يا در اصل 23 آمده است: «تفتيش عقايد ممنوع است و هيچ كس را نمى‏توان به صرف داشتن عقيده‏اى مورد تعرض و مؤاخذه قرار داد .» در اصول متعدد ديگر نيز به مساله امنيت افراد جامعه در عرصه‏هاى مختلف اشاره شده است . (44)

نتيجه‏گيرى:

همانگونه كه در مقدمه بحث اشاره شد هدف اصلى از اين تحقيق، تبيين نقش دين در تامين امنيت در جامعه بشرى است . در اين تحقيق اين نتيجه مهم بدست آمد كه در يك نگاه و منظر واقع‏بينانه، بسيارى از آموزه‏ها و تعاليم اسلامى به صورت مستقيم و يا نامستقيم با مساله مهم «امنيت‏» در ارتباط است . روشن شد كه يكى از بركات و حسنات ايمان مذهبى، برخوردارى شخص مؤمن و يا جامعه مؤمنان از امنيت است . چنان كه بسيارى از دستورات و توصيه‏هاى اخلاقى دين مانند خوش‏خلقى و خوش‏رويى و خوش‏گويى و خوش‏بينى نسبت‏به ديگران در همين راستا قابل ارزيابى است . همانگونه كه يكى از فلسفه‏هاى پاره‏اى از احكام و مقررات اسلامى مانند وجوب امر به‏معروف و نهى‏از منكر و جهاد و يا حرمت غيبت، تهمت، افترا، اهانت، تمسخر، قذف، غصب، سرقت، زنا و . . . برقرارى امنيت همه جانبه در جامعه دينى است . حكومت دينى نيز موظف است كه در برنامه‏ريزى‏هاى خويش يكى از محورهاى عمده را تامين امنيت قرار دهد و در راستاى تحقق آن از هيچ تلاشى دريغ نورزد.

پى‏نوشت‏ها:

1) مدرس حوزه و عضو هيات علمى دانشگاه علوم پزشكى بابل، محقق و نويسنده .

2. Roscopound

3) بقره/129 .

4) بقره/126 .

5) ر . ك: آل عمران/17، عنكبوت/67، قصص/57 و تين/3 .

6) توبه/37- 36 .

7) مائده/2 .

8) حجر/48- 45 .

9) دخان/56- 51 .

10) انعام/82 .

11) فتح/4 .

12) رعد/28 .

13) ر . ك: ناصر مكارم شيرازى و ديگران، تفسير نمونه، انتشارات دارالكتب الاسلامية، سال 1373، ج 13، ص 433 .

14) نهج‏البلاغه، خطبه 40 .

15) همان، خطبه 131 .

16) همان، نامه 53 .

17) همان، خطبه 216 .

18) همان، نامه 25 .

19) همان، 26 .

20) همان، 27 .

21) همان، نامه 14 .

22) فروع كافى، ج 1 ص 334; وسائل‏الشيعه، ج 13 (كتاب الجهاد، ابواب جهادالعدو، باب 15، حديث‏2)

23) همان، حديث 3 و باب 16 حديث 1و2 .

24) توبه/6 .

25) محمدحسين طباطبايى، الميزان، ترجمه محمدباقر موسوى همدانى، جامعه مدرسين قم، ج 9، صص 208- 205 .

26) وسائل‏الشيعه، ج 13 (كتاب‏الجهاد ابواب جهاد البدو باب 20 حديث 1).

27) همان، حديث 2

28) همان حديث 3

29) همان، حديث 6 .

30) محمدى رى‏شهرى، ميزان‏الحكمه، مكتب اعلام‏اسلامى، چاپ دوم، ارديبهشت 1367، ج ، 1 ص 352 .

31) نهج البلاغه، نامه 53 .

32) نهج البلاغه، خطبه 169 .

33) همان، خطبه 218 .

34) بقره/109 .

35) در همين رابطه مى‏توان به سوره نساء/89 و سوره آل عمران/100 و 172 و سوره محمد/25 و آل عمران/72 مراجعه كرد .

36) سيد محمد حسين طباطبايى، پيشين، ج 3 ص 257 .

37) مائده/34- 33 .

38) امام خمينى، تحرير الوسيله، ج 2، كتاب الحدود، فصل ششم در حد محارب، مساله 1 .