بازار نفت در هفته گذشته شاهد تداوم روند صعودي قيمت هاي نفت خام بود. متوسط قيمت هاي نفت خام براي چهارمين هفته متوالي حرکت رو به بالاي خود را ادامه دادند به گونه اي که متوسط قيمت سبد اوپک در هفته منتهي به شانزدهم ژوئن ۲۰۰۵ به سطح ۶۲/۵۱ دلار در بشکه افزايش يافت که ۸۹/۰ دلار در بشکه بيشتر از هفته قبل بود. متوسط قيمت نفت خام وست تگزاس اينترمديت نيز در هفته يادشده از مرز ۵۵ دلار در بشکه فراتر رفت و قيمت ۲۱/۵۵ دلار در بشکه را براي خود رقم زد.

در هفته مورد بررسي، سازمان کشورهاي صادرکننده نفت(اوپک) يکصد و سي و ششمين اجلاس فوق العاده خود را در روز پانزدهم ژوئن 2005 برگزار کرد. برگزاري اجلاس اوپک در شرايطي انجام شد که قيمت هاي نفت خام در سطح بالايي قرار داشت و قيمت سبد اوپک در اين روز به 03/50 دلار در بشکه رسيده بود و اجلاس اوپک تحت فشارهاي سياسي و افکار عمومي جهان دست به يک اقدام نمادين زد و همانطور که پيش بيني مي شد، سقف توليد رسمي خود را به ميزان 500 هزار بشکه در روز افزايش داد که از ابتداي ژوئيه سال 2005 قابل اجرا خواهد شد. علاوه بر آن، اجلاس اوپک به آقاي «الصباح» وزير نفت کويت که رياست اجلاس را نيز بر عهده دارد، اختيار داد که در صورت تداوم قيمت ها در سطوح بالاي فعلي و يا افزايش آنها، بعد از مشورت با ساير وزيران نفت اوپک افزايش مجدد توليد اوپک به ميزان 500 هزار بشکه در روز را به بازار اعلام کند.

به رغم برگزاري اجلاس اوپک و افزايش سقف توليد رسمي اين سازمان و وعده افزايش مجدد سقف توليد، قيمت هاي نفت خام همچنان به روند صعودي خود ادامه دادند. قيمت نفت خام وست تگزاس اينترمديت که شاخص بازار نفت خام آمريکا به شمار مي آيد در تاريخ بيستم ژوئن به سطح 19/59 دلار در بشکه رسيد و حتي بازار خود را آماده کرد که شاهد قيمت 60 دلار در بشکه براي اين نوع نفت خام باشد.

تحليل گران نفتي معتقد بودند که اوپک با اتخاذ استراتژي مشابهي با آنچه در اصفهان(اجلاس 135) برگزيد، سعي کرد با تصميم خود فقط به بازار نشان دهد که درصدد پايين آوردن قيمت هاي نفت خام است و در اين جهت از هيچ کوششي فروگذار نمي کند و تا آن جا که به اين سازمان مربوط مي شود سعي مي کند عرضه کافي نفت خام را به بازار ارايه کند.

در واقع، آن گروه از تحليلگران که با وضعيت بازار نفت از نزديک آشنا هستند از قبل مي دانستند که تصميم اوپک براي افزايش سقف توليد رسمي نمي تواند تأثيري بر قيمت هاي نفت خام به جاي بگذارد زيرا آمار منتشر شده نشان مي داد که اوپک (بدون عراق) در ماه مه 2005 توليد نفت خام خود را به سطح 23/28 ميليون بشکه در روز رسانده بود (براساس گزارش منابع ثانويه) که در حدود 717 هزار بشکه در روز بيشتر از سقف رسمي 5/27 ميليون بشکه در روز اين سازمان بود. بنابراين، افزايش سقف توليد اوپک نمي توانست معنايي به جز اين داشته باشد که اوپک به بخشي از تخلفات خود رسميت داده است و آن را در چارچوب نظام سهميه بندي خود درآورده است و در حقيقت نفت خام جديدي به بازار عرضه نشده است. واقعيت اين بود که حتي اگر بحران قيمت هاي بالاي نفت ناشي از بازار نفت خام بود، اقدام اوپک، نفت خام جديدي به بازار عرضه نکرده بود. در حقيقت اگر اوپک قصد داشت نفت خام جديدي را به بازار عرضه کند، محدوديت هاي ظرفيت توليد از اين اقدام ممانعت به عمل مي آورد زيرا ظرفيت مازاد در کشورهاي عضو اوپک به صفر رسيده بود و تنها کشوري که ادعا مي کرد داراي ظرفيت مازاد است، کشور عربستان سعودي بود که مدعي بود داراي 9/0 الي 4/1 ميليون بشکه در روز ظرفيت مازاد است. در حالي که بازار هيچ گونه اعتمادي به اين ادعا نداشت و گمان نمي کرد که عربستان بتواند از اين ظرفيت به سرعت بهره برداري کند. علاوه بر آن، کيفيت نفت خام كه ظرفيت بازار عربستان مي توانست در اختيار بازار قرار دهد، با نيازهاي بازار كه خواستار نفت خام هاي سبك و شيرين بود، همخواني نداشت و نمي توانست مشكلي از دوش بازار بردارد. به همين دليل نيز بسياري از تحليل گران بازار نفت، حركت اوپك را اقدامي نمادين توصيف كردند.

درحال حاضر مشكل اصلي بازار (در كنار ساير مشكلات) تنگناهاي پايين دستي است كه موجب افزايش نگراني ها وتداوم قيمت هاي بالاي نفت شده است. در سال 2005، براساس برآوردهاي سازمان اوپك، مقدار تقاضاي جهاني در حدود 7/1 ميليون بشكه در روز افزايش يافته است در حالي كه ظرفيت پالايشي در اين سال فقط در حدود 27/1 ميليون بشكه در روز افزايش يافته است. در سال 2006 نيز حداقل مقدار تقاضا به ميزان 5/1 ميليون بشكه در روز افزايش خواهد يافت در حالي كه ظرفيت پالايشي كه قرار است ايجاد شود، به 968 هزار بشكه در روز محدود مي شود. بنابراين به خوبي مشاهده مي شود هرچند اوپك با تداوم توليد خود درسطحي بالاتر از سهميه ها و سقف توليد، نفت خام كافي به بازار عرضه كرده است اما عدم ظرفيت پالايشي كافي و ضعف چشم انداز نرخ رشد ظرفيت هاي پالايشي، بازار را دچار تنگناهاي پايين دستي ساخته است. اگر به اين موضوع، فقدان واحدهاي پالايشي تبديلي را نيز اضافه كنيم كه درسال 2004 سبب شد تفاوت قيمت نفت خام هاي سبك وسنگين به بيش از 15 دلار در بشكه برسد، وخامت اوضاع صنعت پالايش جهاني خود را بيشتر نشان مي دهد. بعد از برگزاري اجلاس اوپك وزيرنفت الجزاير آقاي شكيب خليل اعلام كرد كه ما فكر مي كنيم قيمت هاي نفت در سطح بالايي باقي بمانند زيرا مشكلات پالايشي همچنان حل نشده باقي مانده است. آقاي «فتحي شتوان» وزير انرژي ليبي نيز اظهارداشت، مشكل بازار نه از عرضه نفت خام که از بخش پالايش ناشي شده است و درحال حاضر عرضه بيش از تقاضا است و اوپك نبايد مسئول قيمت هاي بالا به شمار آيد. اوپك مسئوليت عرضه نفت خام را برعهده دارد و آن را هم به ميزان كافي عرضه كرده است. وزير نفت عربستان سعودي، آقاي« النعيمي» نيز اعلام كرد كه ما آماده ايم كه نفت بيشتري توليد كنيم، اما مشتري براي آن وجود ندارد. او افزود كه كمبود نفت خام وجود ندارد و آنچه قيمت ها را به جلو مي راند، ناتواني بازار براي توليد فرآورده است.

در اين شرايط وزير انرژي مكزيك آقاي «فوناندو اليزوندو» بعد از ملاقات با وزير انرژي نروژ در «اسلو» اعلام كرد كه مكزيك با تمام ظرفيت خود نفت خام توليد مي كند و بنابراين نمي تواند در پايين آوردن قيمت هاي نفت از طريق افزايش توليد به اوپك كمك كند. وزير انرژي نروژ نيز همواره بر توليد در سطح ظرفيت خود تأكيد كرده است. ساير كشورهاي توليدكننده غيراوپك نيز از ظرفيت كامل خود بهره برداري مي كنند، بنابراين آنها نيز قادر به افزايش توليد خود نخواهد بود. به اين ترتيب مشاهده مي شود كه عدم تأثير گذاري تصميم گيري اجلاس اوپك برقيمت هاي نفت، كاملاً قابل پذيرش است.

علاوه بر دلايل اصلي ياد شده، عوامل ديگري نيز در تداوم قيمت هاي بالاي نفت نقش داشتند. مصرف بنزين با فرا رسيدن فصل رانندگي در آمريكا در هفته منتهي به دهم ژوئن (پنج روز قبل از برگزاري اجلاس 136) به 62/9 ميليون بشكه در روز رسيده بود كه 900 هزار بشكه در روز بالاتر از متوسط پنج سال گذشته بود. در عين حال نيز مصرف فرآورده هاي ميان تقطير نيز در اين كشور به 27/4 ميليون بشكه در روز رسيده بود كه 500 هزار بشكه در روز بيشتر از متوسط پنج سال گذشته بود.

چنين حجم چشمگيري از مصرف فرآورده در حالي كه عملكرد پالايشگاه هاي آمريكا 3/97 درصد رسيده بود، بازار فرآورده را در آمريكا تحت فشار قرار داده بود. در عين حال آمار ذخيره سازي تجاري بنزين براساس گزارش اداره اطلاعات انرژي آمريكا وابسته به وزارت انرژي اين كشور نشان مي داد كه سطح اين ذخيره سازي ها به ميزان 910 هزار بشكه كاهش يافته است. نياز به فرآورده هاي ميا ن تقطير (گازوئيل) در حالي كه پالايشگران آمريكايي بايد نياز بنزين را براي فصل رانندگي تأمين كند و همچنين ذخيره سازي هاي تجاري نفت حرارتي را براي فصل زمستان افزايش دهند، بازار را به طور جدي با تنگناهاي پالايشي روبه رو ساخته بود. در خارج از آمريكا نيز نياز به فرآورده هاي ميان تقطير مانند گازوئيل توجه همگان را به خود جلب كرده بود، افزايش مصرف گازوئيل در اروپا به دليل گازسوز بودن خودروها و احتمال افزايش مصرف اين فرآورده در چين سبب شده بود كه قيمت گازوئيل در سطحي بالاتر از قيمت بنزين در بازارهاي جهاني قرار بگيرد. به عنوان مثال در هفته منتهي به شانزدهم ژوئن قيمت هر بشكه بنزين به طور متوسط در بازار سنگاپور به 57/72 دلار رسيده بود در حالي كه قيمت بنزين به طور متوسط در سطح 18/59 قرار داشت. به اين ترتيب نسبت به زمان مشابه در سال گذشته، به ميزان 9/26 دلار هر بشكه و 01/16 دلار هر بشكه بالاتر قرار داشتند.

ناآرامي هاي سياسي در كشورهاي توليدكننده نفت نيز توجه بازار را به خود جلب كرده بود. در نيجريه ناراضيان و گروه هاي قومي، دو نفرآلماني و چهار نفر نيجريايي را كه از كاركنان شركت هاي مقاطعه كار شركت «شل» ربودند و سپس با تهديد كنسولگري آمريكا، موجي از نگراني را در بازار نفت ايجاد كردند. اين تهديدها كه به گروه هاي مرتبط به گروه القاعده نسبت داده شد، توانست سبب تعطيلي كنسولگري هاي آمريكا، انگليس و آلمان شود. با توجه به اين كه نيجريه به عنوان پنجمين صادركننده بزرگ نفت خام، در حدود 10 درصد از واردات نفت آمريكا را تأمين مي كند، بروز اين حوادث از لحاظ رواني بازار را كاملاً تحت تأثير قرار داد. علاوه برآن تهديد بخشي از كاركنان صنعت نفت نروژ نيز التهاب رواني بازار را افزايش داد و روند صعودي قيمت هاي نفت خام را تقويت كرد.

بورس بازان نيز با مشاهده اين اوضاع، حجم درگيري خود را در بازارهاي بورس نفت افزايش دادند. بورس بازان در بازار بورس نايمكس، خالص وضعيت خريد خود را به ميزان چشمگير 188/11 هزار برگه در هفته منتهي به چهارده ژوئن (يك روز قبل از برگزاري اجلاس) افزايش دادند و سپس خالص وضعيت خريد خود را به 563/12 هزار برگه رساندند. اين رفتار بورس بازان نيز روند صعودي قيمت هاي نفت خام را تشديد كرد.

به اين ترتيب مشاهده مي شود، كه تداوم روند صعودي قيمت هاي نفت خام به رغم افزايش سقف توليد رسمي اوپك به راحتي قابل درك است. اجلاس فوق العاده يكصد و سي و ششم اوپك در نشست خود، سبد جديد اوپك را نيز به بازار معرفي كرد. تاكنون، كارشناسان و تحليل گران نفتي معتقد بودند كه كيفيت نفت خام توليدي كشورهاي عضو اوپك افت کرده است. يعني نفت خام هاي توليد شده توسط كشورهاي عضو اوپك از لحاظ درجهAPI سنگين تر شده و حجم گوگرد آنها نيز افزايش يافته است. بنابراين سبد اوپك نمي تواند معرف و نماينده نفت خام هاي توليدي اين سازمان باشد. به عبارت ديگر، قيمت سبد اوپك رقمي را نشان مي دهدكه كشورهاي صادركننده نفت، قيمت هاي كمتري را در مقايسه با آن به دست آورده اند. به همين دليل اوپك سبد جديدي را به بازار معرفي كرد كه از روز شانزدهم ژوئن مورد استفاده قرار گرفت. در اين سبد جديد، از تركيب قيمت يازده نوع نفت خام كه هر كدام به يكي از كشورهاي عضو اوپك تعلق دارد، استفاده شده است كه با ضريبي براساس حجم توليد و صادرات در محاسبه سبد به كار مي روند. سبد جديد اوپك قيمت كمتري را نشان مي دهد و به اوپك اجازه مي دهد كه راحت تر و در فضاي آرامتري به سياست گذاري بپردازد.

اين سبد جديد نشان مي دهد كه گويا اوپك از قيمت هاي بالاي قيمت ناراضي نيست و در عين حال نمي خواهد تحت فشار افكار عمومي و اهرم هاي سياسي قرار بگيرد. به هر حال تصميم اوپك با خشنودي مقامات آمريكا مواجه شد و وزارت انرژي آمريكا اعلام كرد كه اوپك با افزايش سقف توليد خود، رفتار موجهي از خود نشان داده زيرا شاخص هاي بازار نشان مي دهد كه تقاضا در حال رشد است. اين وزارت خانه دربيانيه خود افزود كه ما همچنان با كشورهاي توليدكننده نفت مذاكرات خود را ادامه خواهيم داد تا مطمئن شويم كه به اندازه كافي نفت خام به بازار عرضه مي شود