فلسفه اسلامي به مدينه فاضله كم پرداخته است برعكس ساير مكاتب و فلسفه‏ها كه در اين خصوص مطالعات خوبي ارائه داده‏اند. در تاريخ فلسفه اسلامي جز مواردي اندك، مثل مدينه فاضله‏اي كه فارابي پديده آورده، كار ديگري انجام نشده و كتاب ديگري با عنوان مدينه فاضله نوشته نشده است....

از بين سه زمان؛ يعني گذشته، حال و آينده، زمان آينده از همه آنها مهمّتر است. به جهت اين كه آينده، زندگي ما را ترسيم مي‏كند و ما را در زندگي به تلاش و فعاليّت وا مي‏دارد. بنابراين مي‏گوييم اين آينده است كه پاينده مي‏ماند. حتي اگر اين فضا را به لحاظ درون هم مطرح سازيم به همين واقعيّت مي‏سيم. كساني كه زمان را به لحاظ بيروني نپذيرفته‏اند، آن را حالت دروني دانسته‏اند كه از حافظه و انتظار تشكيل مي‏يابد. و اين انتظار همين است كه به آينده هم معنا مي‏دهد. يعني اگر به لحاظ واقعه بيروني ما نمي‏توانيم آينده را ترسيم كنيم و تحقق ببخشيم ديگر در درون، اين حقيقت اميد و انتظار، خواهد توانست زمان آينده را عيني‏تر نشان دهد.

بنابراين مي‏توان گفت، آينده‏اي كه مهمترين عنصر زمان بوده و انسان با فعل وارد آن شده است و اين انتظار، منحصراً ويژگي آدمي است و براي همين نيز مي‏توان ادعا كرد كه انسان موجود منتظر است. يعني تعريفي كه در كنار ساير تعريف‏هاي فلاسفه از انسان ـ به دليل مبتني بودن بر معناي عميق انتظار ـ، درست قلمداد مي‏شود.

در اديان آسماني نيز منظور از اميد و انتظار همان آينده است. در كتب عهد قديم و عهد جديد كه قاتل به بشارت هستند، منظورشان از بشارت همان آينده است. همينطور در دين زرتشت، بحث سوشيانت ناظر بر آينده است. و در بوديزم هم يك جور ديگر. همينطور قران هم كتاب بشارت است: «مبشراً و نذيراً»؛ در اين آيه بايد بحث مبشر را جدي گرفت.

اين معنا را مي‏توان در آثار بزرگاني چون عطار به خوبي دريافت. عطار در كتاب مصيبت نامه خود كه داستان سلوك فكرت را مطرح مي‏سازد. فكر را به هرجا برده است. فكر براي دريافت پاسخ

مناسب به سراغ فرشتگان مي‏رود. به سراغ فرشته باد، جمادات و نباتات مي‏رود تا راه سلوك را بفهمد كه البتّه همه حرف‏ها را هم مي‏شنود، امّا پاسخي راكد قانع كننده باشد را نمي‏يابد. جز اين كه پاسخ انبياء آرام و قانع‏اش مي‏كند. در اين پرسش، تفاوتي كه بين پاسخ انبياء با ساير موجودات بوده، همين بحث انتظار و آينده است. پيامبران بدون استثناء همه از انتظار و اميد به آينده سخن مي‏گويند.

بنابراين مي‏توان گفت همه پيامبران بشارت دهنده بوده‏اند و پيامبر خاتم نيز بشارت دهنده بوده است، هر چند كه خاتم پيامبران، ديگر نمي‏توانست ظهور پيامبر ديگري را بشارت دهد، لكل بشارت پيامبر در كنارش حقيقت ديگري وجود داشت. او نيز بشريت را به ولايت بشارت داده است؛ ولايتي كه ظاهر به جهت نبودن و باطن بودن و رويكرد به انتظار را عميق و پيچيده و همينطور به مدينه فاضله جهت داده است. بر مبناي همين نگرش ولايت، كساني ادعا كرده‏اند كه مدينه فاضله‏اي هم كه مطرح شده همان چيزي است كه در دورن فرد تحقق پيدا مي‏كند.

البته اين كه بحث درون و سلوك و مصداق آن و تحليل اين مسئله كه چگونه اين سلوك با ولايت پيوند مي‏خورد بحث دامنه‏داري است و تقريبا اساس يك تفكر متفاوتي را شكل داده است.

اين نگرش همچنين به اين نكته نيز تاكيد دارد كه با اعتقاد به درون بودن تحول و سلوك انتظار در هر دوره‏اي مي‏تواند جهت باشد.

و حالا من فرصت نکردم که تأکيد بيشتري راجع به منطقه هاي متفاوت اين دو تا بکنم، ولي به هرصورت در همين مجملي که خدمتتان عرض شد شما مي توانيد تشخيص بدهيد که اين دو تا نظريه چقدر با هم متفاوت است و به هيچ وجه نبايد اين دو تا را با هم خلط کرد. نهايت قضيه اين است که من تصورم اين است که اين فرايندهايي که درجهان دارد اتفاق مي افتد تحت عنوان جهاني شدن يا هر چيز ديگر اگر ربطي با نظريه جهاني شدن به معناي مهدويت داشته باشد اين است که بستر عالم را فراهم مي کند براي تحقق آن انقلاب عظيم و جهاني.