در قرون پيش از رنسانس و انقلاب صنعتي انسان سنتي يعني انساني که هنوز از خود و خداي خود بيگانه نبود به عالم طبيعت به عنوان صحنه تجلي جمال و جلال الهي نظر مي کرد و وجود خود را نيز از طبيعت و از آفريننده آن جدا نمي ديد.

در نظر چنين انساني برگ سبز هر درختي دفتري از معرفت کردگار و نشاني از عظمت و خلاقيت خداوند بود. چنين انساني حفظ حرمت طبيعت را به مثابه بخشي از فريضه ديني و اخلاقي خود بسيار جدي مي گرفت و تجاوز به حرمت طبيعت را در حقيقت در حکم طغيان و سرکشي در برابر خداوند مي دانست.

از روزگاري که بشر عصر رنسانس ، تقدس حيات را فراموش کرد و به کل نظام طبيعت به عنوان مجموعه اي خالي از روح و ماشيني که تنها براي بهره کشي انسان آفريده شده برخورد کرد، نگرش قدسي انسان ها به طبيعت و تقدس آن نيز به فراموشي سپرده شد.

بهره کشي از طبيعت و ثروت اندوزي به صورت تنها هدف اين بشر متجدد درآمد که هر روز بيش از پيش براي ارضاي حرص و آز لجام گسيخته خود هر گونه تجاوز به طبيعت و هتک حرمت قدسي آن را مجاز مي شمرد.

بيش از 3دهه پيش از حاد شدن بحران موجود، سيدحسين نصر از نخستين کساني بود که با نگارش کتاب رويارويي انسان و طبيعت ؛ بحران معنوي انسان متجدد توجه جهانيان را به بحراني که در پيش بود فراخواند.

از آن پس نويسندگان بسياري به اين موضوع پرداختند، اما کتاب حاضر که در اصل در سال 1994به صورت يک سلسله سخنراني از مجموعه سخنراني هاي کدبري در دانشگاه بيرمنگام ارائه شد، نخستين تحقيق جامع و کامل از منظر اديان گوناگون و با نگرش سنتي به طبيعت و بحران محيط زيست است که به قلم شيواي اين انديشمند برجسته ايراني به رشته تحرير درآمده است.

اگر گفته شود اين کتاب مهمترين اثري است که طي 3دهه گذشته درباره طبيعت و مقام قدسي آن و نيز مفهوم نظام طبيعي از ديدگاه اديان گوناگون منتشر شده است ، اغراق نيست. اين کتاب همراه با اثر ديگر استاد سيدحسين نصر يعني کتاب معرفت و معنويت ، مهمترين اثر ايشان نيز هست و به زبانهاي ديگر ترجمه شده است.

ترجمه حاضر نخستين ترجمه فارسي آن است. در اين کتاب دکتر نصر با نگاهي جامع به بررسي مقام طبيعت در اديان گوناگون و از جمله اديان ابراهيمي مي پردازد و بشر امروزي را به خاطر بي اعتنايي وي به مقام قدسي طبيعت و هتک حرمت آن شديدا به باد انتقاد مي گيرد.

نويسنده به بررسي مواضع و باورهاي يک يک اديان در رابطه با طبيعت مي پردازد ولي تکيه بر اخلاقيات و اصول اخلاقي را براي رهايي از بحران محيط زيست کافي نمي بيند. بلکه رهنمودهايي جهانشمول مبتني بر نگرش عرفاني براي نجات محيط زيست ارائه مي دهد.

همين موضوع در مجامع علمي و سياسي جهان اعتبار خاصي به اين کتاب بخشيده است ، زيرا در روزگاري که برخورد تعصبات و مجادلات ديني شکل خشونت آميزي به خود گرفته است ، راه حل هاي پيشنهاد نويسنده - در عين حفظ حرمت و احترام به باورهاي کليه اديان فراتر از مرزهاي دين خاصي است.

کتاب حاضر همچنين پاسخ قانع کننده اي بر دو نگرش عمده انديشمندان غربي بر بحران حاکم بر رابطه انسان و طبيعت است که از اوايل قرن بيستم مقبوليت عام يافت. نخست بينشي است که معتقد است علوم و صنايع جديد به همراه دستاوردهاي حياتي و بسيار مفيدي که براي جامعه بشري داشته اند نتايج و اثرات منفي نيز به بار آورده اند و اين امر اجتناب ناپذير است.

نگرش ديگر تجاوز انسان تجدد زده را بر حريم قدسي طبيعت از بعد اقتصادي آن مي نگرد و آن را به تحليل هايي سطحي و شعارگونه اي همچون افسار گسيختگي بشر امروزي و حرص و آز نظام سرمايه داري تقليل مي دهد.

گرچه در هر يک از اين تحليل ها شمايي از حقيقت وجود دارد، اما هيچ يک کامل و جامع نيست. در اين کتاب و در پاسخ به اين چنين تحليل هايي دکتر نصر ادعاي مطلق بودن علوم جديد را رد مي کند، بر تقدس حيات تاکيد مي ورزد و معتقد است تنها زماني مي توان از تقدس طبيعت دم زد که اعتقاد به تقدس زندگي در مجموع فراموش نشده باشد.

اما بشر متجدد تقدس حيات را فراموش کرده با بريدن از منشا قدسي خود دچار سرگشتگي روحي و معنوي شده و در نتيجه از خود و خداي خود بيگانه شده است. به همين دليل است که نصر، بحران موجود محيط زيست را «تجلي بروني بحران دروني انسان تجدد زده » تعبير مي کند، انساني که به نام دنيا عالم ملکوت را به فراموشي سپرده است.

براي حل بحراني که طبيعت با آن روبه روست ذهنيت و باورهاي چنين انساني نيازمند مرگ و تولدي دوباره است تا در پرتو آن انسان سنتي و قدسي از نو متولد شود و به مثابه پلي موجبات پيوند ميان عالم ملک و ملکوت را فراهم سازد. اين جهان بيني سيد حسين نصر چکيده نگرش سنت گراي وي و پيروان مکتب جاودان خرد يا حکمت خالده است. زيرا عميقا اعتقاد دارد که اگر تنها «يک خرد جاودان وجود دارد، يک کيان شناسي واحد و جاودان نيز از عناصر متشکله آن است که همچون ستاره اي در ميان علوم سنتي گوناگون مي درخشد.»

هر چند تقدس دوباره بخشيدن به طبيعت از حيطه قدرت انسان خارج است ، اما اشراف بر اين تقدس از او خواسته است. بشر بايد نخست مقام قدسي خود را باز شناسد تا بتواند گامي نو در راه کشف دوباره قداست طبيعت بردارد.

اين مهم نيز تنها از طريق کنار زدن حجاب هاي جهل و تعصب و تکبر و حرص و آز ميسر است. تنها از اين طريق است که حقيقت قدسي طبيعت دوباره بر همگان و بويژه بخش عمده اي از جامعه امروز بشري که مسووليت بيشتري در انهدام طبيعت داشته است ، متجلي خواهد شد.

بايد بينشي نو بنيان نهاد که در پرتو آن ، ضمن رد ادعاي مطلق بودن علم جديد دستاوردهاي آن را در محدوده اعتقادي ، تاريخي و اقتصاديش پذيرفت. بايد به کسب آن گونه شناختي از طبيعت همت گماشت که در آن بر پيوند ميان طبيعت و خداوند، بر رابطه ميان طبيعت و بقيه کيان و بر مقام انسان به عنوان خليفه الله تاکيد لازم گذاشته شود.

بايد يکبار ديگر به شناخت طبيعتي کمر بست که در آن هر ورق از برگ درختان سبز در نظر انسان هوشيار و آگاه به مقام و مسووليت خويش ، دفتري براي معرفت کردگار شود. اين کتاب شامل 8 فصل با اين عناوين است:

فصل اول: دين و اديان فصل دوم: نظام طبيعت فصل سوم: فلسفه و خطاهاي فلسفه فصل چهارم: علوم سنتي ، انقلاب علمي و پيامدهاي آن فصل پنجم: دستاوردهاي غم انگيز بشرگرايي در غرب فصل ششم: بازشناسي طبيعت ، دين و بحران محيط زيست فصل هفتم: حکمت نهفته در جسم انسان فصل هشتم: دين و بازسازي قداست طبيعت.

نکته اي که در باب ترجمه اين کتاب لازم به ذکر است اين که بيشتر اصطلاحات رايج در زمينه اديان و فلسفه که در اين کتاب آمده است ، قبلا از سوي مترجمان ديگر آثار دکتر نصر توضيح داده شده و در اينجا نيازي به ترجمه مجدد و تکرار آنها نيست.

تنها برخي از اصطلاحات مهم که ممکن است در آثار ديگر ذکر نشده باشد، يا ضرورت ترجمه مجدد آنها احساس مي شد در اينجا از نو ترجمه شده است. اين کتاب در انتشارات حکمت و با ترجمه دکتر محمدحسن فغفوري در دست انتشار است.