بازگشت به دين واقعيت جهاني است كه به همه پيروان اديان مختلف طور برابر ي در آن سهيمند. در حال حاضر در حالي كه سكولاريسم به عنوان يك ايدئولوژي اجتماعي در فراهم آوردن بنيان اخلاقي براي جامعه مدرن شكست خورده است، دين اقتدار خود را در همه فرهنگ ها بار ديگر به دست آورده است.
روشنفكران و رهبران مذهبي به طور فزاينده اي در حال بازانديشي درباره جايگاه دين در جامعه مدرن اند.
آشتي بين امرسكولار و مذهب در هيچ جا چالش برانگيزتر از جوامع اسلامي نيست، برخلاف جوامع غربي، فرهنگ هاي مسلمان سكولاريسم را به عنوان طرحي ساختاري براي ممانعت از تحميل يك سنت ديني بر سنت ديني ديگر تجربه نكرده اند بلكه سكولاريسم به عنوان عقيده اي مدرن كه توسط بسياري از رهبران سياسي ،كه مشتاق اند بديلي براي دين ارائه كنند تجربه شده است. براي ساليان طولاني سكولار هاي مسلمان به دين با ديده تحقير نگاه مي كردند و سعي مي كردند تا از اقتدار سياسي و جايگاه اجتماعي شان براي تست كردن پايه هاي دين و احساسات ديني استفاده كنند. در هر حال اخيرأ رهبران سكولار درمواجهه با افزايش جذابيت دين در جوامع مسلمان از موضع ضد ديني خودعقب نشيني كرده اند.
هنوز هم سكولاريسم و دولت سكولار به طور وسيعي با عدم تحمل و اقتدارگرايي همراه است.اين به دليل روش هاي مهجور و بر شكسته اي كه به وسيله آن پيامبران مدعي سكولاريسم در جهان اسلام قدرت خود را اعمال مي كنند.
اما در حالي كه زياده روي هاي سكولار ها منجر به شكل گيري روح مذهبي جديدي در جهان مسلمان شده است، موج جديد مذهبي شدن در تلاش براي جبران افراط گرايي سكولارها درخطربه افراط كشيدن قرار دارد. پيدا كردن فضاي خلاق بين ديدگاه سنتي راكد و نگرش دگماتيك همراه با غرور قدرت بسياري از نخبگان حاكم مسلمانان، مهم ترين چالش امروزي است كه در برابر روشنفكران و رهبران مسلمان در سراسر جهان اسلام قرار دارد.
ظهور اجتماعات مسلمان در غرب واقعيت جديدي پديد آورده است. كه به آساني مقوله بندي فوق را نمي پذيرد و بنابر اين نيازمند توجه خاص است. اين مسئله به طور خاص درباره رهبران مسلمان كه تمايل دارند ژست مذهبي بگيرند و از نمادهاي مذهبي براي بسيج اجتماعات وسيع مسلمانان در غرب استفاده كنند، كاربرد دارد. از سوي ديگر مذهبي بودن به طور قابل ملاحظه اي معناي متفاوتي درميان مسلمين نسبت به آنچه درجوامع غربي با آن مواجه مي شويم دارد. به طرق گوناگون براي بسياري از مسلمين اصطلاح مذهبي بودن دلالت بر آن چيزي دارد كه اصطلاح شهري بودن در جوامع غربي بيانگر آن است. در واقع مذهبي بودن در اغلب اوقات در برابر سكولار بودن قرار مي گيرد. يعني در حالي كه مذهبي بودن مدنيت اخلاقي را نشان مي دهد، معناي ضمني سكولاربودن به نحو فراينده اي با تحميل و اقتدار همراه است. در واقع، سكولاريسم معناي ضمني كاملأ منفي اي را در بر دارد، نه به دليل انشعاب نظري با آن چيزي كه درجوامع غربي به آن اعتقاد دارند بلكه به دليل سنگدلي كامل سكولارهاي مسلمان.
براي نزديك به پنج دهه سكولارهاي مسلمان از سكولاريسم براي گسترش قدرت و ثروت خود استفاده و سركوبگري را به نام تغيير و پيشرفت توجيه كردند. دولت هاي سكولار درجهان اسلام به خاطر بي رحمي و كنترل شديد بر جامعه بدنام هستند و مسلماني سكولار با ضد دين بودن هم معني است.
استفاده هاي آشكارا متفاوت از دين و سكولاريسم در جوامع اسلامي و غربي انواع تجربياتي كه اين دو جهان ازاين دو اصطلاح دارند را بازمي نمايد. در هرحال، اين نبايد بارد كامل آنچه آمريكايي ها وبعضي از اروپاييها از سكولار بودن مي فهمند اشتباه شود. سكولاريسم درغرب در دو سطح متفاوت عمل مي كند: سياسي و اجتماعي. در حالي كه سكولاريسم سياسي به معناي آمريكايي شامل مفهوم انكار استفاده ازقدرت دولتي براي تحميل مذهب خاصي بر جامعه-البته باعنايت به اين مسئله كه مانع اعمال مذهبي گروه مذهبي نشود-است، سكولاريسم اجتماعي شامل همه تلاش هايي است كه بنيان مذهبي اخلاق عمومي را سست مي كند. در واقع سكولاريسم اجتماعي به طور عميق و گسترده اي هم اخلاق و هم دين را سست مي كند و ما حالا نتيجه را مي بينيم: شكل جديدي از مذهبي بودن با ظهور نو محافظه كاري خود را نشان مي دهد. در حالي كه بسياري از مسلمانان نقد هاي مهم بر مشكل رهبري مذهبي در ميان مسلمين به شيوه غربي را مورد تاكيد قرار مي دهند،اما اگر اصطلاح مذهبي بودن براي اشاره به كساني باشد كه ارزش ها و نگرش هاي اساسي شان به وسيله مذهب شكل مي گيرد و يا كساني كه از ديگاه مذهبي را براي اصلاح توسعه مي دهند، رهبري مذهبي بلافاصله نيازمند معناي وسيعتري است.
در جهان اسلام، رهبري مذهبي محدود به كساني نيست كه درموضوعات مذهبي سنتي آموزش ديده اند بلكه شامل گروه هاي وسيعي از افراد هم مي شود كه در پزشكي، مهندسي و علوم انساني آموزش ديده اند. در واقع بسياري از رهبران گروه هايي كه رهيافت اسلامي دارند از مردمي برخاسته اند كه آموزش هاي مذهبي رسمي كمي داشته اند. اگرچه بسياري از مردم در غرب معمولأ از درك اين واقعيت عاجزند، دانش جويان تاريخ اما اين جنبه از رهبران مذهبي را قابل فهم و در راستاي تغيير الگوهاي فرهنگي مي يابند. اين به آن دليل است كه تغييرات فرهنگي همواره به وسيله احساسات و يقين مذهبي هدايت مي شود ويا به واسطه رهبراني كه اساس مذهبي اخلاق را براي تاثير گذاشتن بر تغييرات اجتماعي به طور عميق بررسي مي كنند. گذشته از همه اينها، نبايد از ياد بردمفاهيمي كه به سكولار شدن غرب مدرن منتهي شد از طريق اصلاح مذهبي در اروپا توسعه يافته بودند.
تفاوت ها در نگرش نسبت به دين و ارتباط آن با تغييرات اجتماعي در مركز ثقل بسياري از مشكلاتي است كه جهان اسلام دردوران مدرن به آن مبتلا شده است.اين مسئله تفاوت درنگاه پشت قطب بندي اخير بين مسلمانان و جوامع غربي هم وجود دارد. بسيار جالب است بسياري از دموكراسي ها ي غربي به حمايت هاي بدون پرسش خود از ديكتاتور ها و حاكمان مستبد در جهان اسلام ادامه داده و مي دهند،تنها به اين دليل كه اين گروه ها نماد سكولاريسم هستند. پشتيباني دولت هاي غربي از رژيم هاي اقتدارگرا ودشمني با مسلمانان در نهايت به اين امر منتهي مي شود كه نيروهاي اصلاح طلب اجتماعي به حاشيه رانده شوند و رژيم هاي اقتدارگرا قوي شوند. كه اين هر دو ، گروه هاي اسلامي راديكال را به وجود مي آورد. رهبران مسلمانان در غرب به شدت كار مي كنند، تا ارزش هاي اسلامي را با دموكراسي غربي آشتي دهند. همان طور كه آنها در تلاش اند تاشكاف بين جهان اسلام و غرب را پر سازند. رهبران سازمان هاي ملي مسلمانان در آمريكا و اروپا هم سكولاريسم سياسي و هم دموكراسي را پذيرفته اند، با اين حال يازدهم سپتامبر باعث ايجاد نداهاي قدرتمندي شده است كه در صدداند رهبري مسلمانان در غرب را به حاشيه برانند.
اين حركت در نهايت به پيچيده كردن نقش رهبران مسلمان وبه چالش كشيدن رونق اجتماعات مسلمانان در غرب حواهد انجاميدودر نهايت معين حواهدكرد كه آيا جوامع مدرن در حركت به سوي غلبه بر قطب بندي اخيراند يا اينكه به دورن وضعيت قبيله گرايي پست مدرن سقوط خواهند كرد.
