1) پیش گفتار

در 10 سال اخیر اینترنت رشد بسیار سریعی داشته است. به طوری که امروزه به خوشه ای از هزاران هزار شبکه کوچک در کنار هم و میلیاردها کامپوتر متصل به هم تبدیل شده است. هر کس می تواند بدون هیچ مشکلی صفحه وب خود را به‌صورت آن لاین قرار دهد تا برای همه کسانی که پشت کامپیوترهای متصل به اینترنت در گوشه و کنار جهان نشسته اند قابل دسترسی باشد.

چنین وضعی اساساً قابل کنترل و نظارت نیست ولی حکومت های مختلفی هستند که فکر می‌کنند دسترسی نامحدود به اطلاعات براي شهروندانشان خطرناک است. به‌عنوان مثال، می‌توان به چین، عربستان، بحرین، کوبا، ایران، ویتنام، امارات، یمن، برمه و بخش‌هایی از آفریقا و حتی کشورهایي نظیر استرالیا، سوییس، ایالاتی از آلمان و... اشاره کرد، سانسوری که در كشورهاي گوناگون، متفاوت است و از مسدود شدن DNS دو سایت نئونازی در چند ایالت آلمان که به راحتی قابل دور زدن است شروع مي‌شود، تا اداره‌ای با بیش از سی هزار کارمند که فقط وظیفه مسدود کردن هزاران سایت، سرویس و پورت را در جمهوری خلق چین بر عهده دارد. در بررسی آزادی رسانه ها در سال 2004 که توسط مؤسسه Freedom house مستقر در ایالات متحده، انجام شده است. نحو برخورد دولت‌ها با چه‌گونگی استفاده مردم از اینترنت- در کنار سایر رسانه ها- در 193 کشور دنیا مورد مطالعه قرار گرفته است. در این بررسی، کشورها از جنبه محدودیت در استفاده از اینترنت به سه دسته بسیار محدود، نسبتاً محدود، کمتر محدود (آزاد) تقسیم شده اند. 73 کشور (38 درصد) در دسته کم‌تر محدود قرار دارند که در آن ها یا هیچ محدودیتی در دسترسی به اینترنت وجود ندارد یا با محدودیت های بسیار کمی مواجهند. در دسته نسبتاً محدود 49 کشور (25 درصد) قرار دارند که به نحوی محدودیت‌هایی برای استفاده از اینترنت به‌وجود آورده‌اند، این محدودیت‌ها می‌تواند شامل محدودیت‌های اقتصادی، حقوقی و قانونی و جرايم و تنبیهات مربوط به عدم رعایت آن شود.

در دسته سوم کشورهایی قرار دارند که محدودیت زیادی برای استفاده از اینترنت ایجاد کرده‌اند 71 کشور (37 درصد) در این کشورها، فراهم کنندگان خدمات اینترنت (ISP ها) یا دولتی هستند یا با نظارت و کنترل دقیق دولت اداره می‌شوند و کسانی که استفاده‌های غیر قانونی و خارج از سیاست‌های دولت از اینترنت می‌کنند، به جریمه، آزار و زندان محکوم می‌شوند.

به‌طور کلی شیوه برخورد این دولت‌ها با پدیده اینترنت بر دو گونه است. دکتر کاظم معتمد نژاد استاد روزنامه نگاری این دو روش را این‌گونه تعریف می‌کند:

الف) شیوه واکنشی (Reactive): در این شیوه که بیش‌تر آشکار است، دولت كنترل تارنماها و چگونگی استفاده کاربران از آن را بر عهده دارد. این کار از طریق ایحاد محدودیت برای دسترسی کاربران به شبکه، فیلترگذاری محتوای آن با استفاده از نرم افزارهای خاص، مانیتور کردن فعالیت کاربران و حتی ممنوعیت استفاده از اینترنت صورت می‌گیرد.

ب) شیوه پيش گستر (Proactive): در این شیوه دولت از توسعه استفاده از اینترنت بیش‌تر برای منافع و تبلیغات داخلی و خارجی استفاده می‌کند. در این راهبرد، کنترل دولت بر تارنماها وجود دارد ولی به اندازه حالت قبل آشکار نیست.

در بخش بعد به روش‌های مختلف سانسور در اینترنت خواهیم پرداخت.

2) سانسور اینترنت در کشورهای مختلف جهان:

1-2) کشورهای کمونیست:

1-1-2) چین:

دولت چین، از راه کاری proactive در اینترنت استفاده می کند. این دولت، در کنار انواع سانسورها و محدودیت هایی که براي استفاده مردم از اینترنت به وجود آورده است، با علاقه ای وافر روند اطلاعاتی سازی (informatization) با استفاده از تکنولوژی های نوین ارتباطی را پیش می برد. اوج این روند در طرح‌های طلایی (golden perjects) که در سال 1993 و با هدف ارتباط ادارات و وزارتخانه ها تهیه و اجرا شد، قابل مشاهده است.

عامل اصلی ترس دولت چنین از اینترنت، از دست رفتن سلطه دولت بر جریان انتقال اطلاعات است. از این رو، دولت به روش های گوناگون سعی در محدود کردن این روند دارد. این اقدامات شامل فیلتر گذاری و بستن سایت ها، شنود اتاق های گفت‌و‌گو، کنترل محتوای مطالب ارسالی، بستن کافی نت‌ها و تشویق و تبلیغ خود سانسوری در میان کاربران بوده است. سایت های فیلتر شده توسط دولت، بیش‌تر شامل اخبار منابع خارجی، اخبار مربوط به استقلال تبت، اخبار مربوط به گروه فالونگونگ و سایت های میزبانی شده در تایوان می شود. افزون بر این، اتاق های گپ و تالارهای گفت‌و‌گویی که مسايل سیاسی و اجتماعی و همچنین آرمان‌ها و سیاست‌های این دولت کمونیستی را مورد نقد و بررسی قرار می‌دهند! از دیگر مطالب نگران کننده برای مسؤولان چینی به حساب می آید.

2-1-2) کوبا:

در کوبا همانند بسیاری از کشورهای کمونیستی دیگر، کنترل ICP ها در اختیار دولت است؛ همان‌طور که دولت، کنترل مطبوعات، رادیو و تلویزیون و مخابرات را در اختیار دارد. موانع توسعه و گسترش اینترنت در کوبا را می توان در سه عامل زیر خلاصه کرد:

الف) وضعیت اقتصادی کشور

ب) تحریم های اقتصادی آمریکا

پ) سیاست دولت مبنی بر کنترل و جلوگیری از دسترسی مردم به اطلاعات خارج از محدوده دولتی

مجموعه این عوامل سیاسی و اقتصادی باعث کنترل ICTاز سوي دولت شده است.. رهبری کوبا بر این باور است که تنها، توسعه دولتی و هدایت شده رسانه ها و ICP ها می تواند منافع مردم را تأمین کند. در این راستا، دولت با انجام تبلیغاتی همه جانبه مردم را به استفاده از شبکه های داخلی (intanet) تشویق می کند و این در حالی است که دسترسی مردم به شبکه جهانی اینترنت ممنوع است. به طور خلاصه، کوبا دسترسی به شبکه جهانی اینترنت را ممنوع کرده و به گسترش intranet توجه دارد، در حالی که چین دسترسی به شبکه جهانی اینترنت را با فیلتر گذاری و تشویق خود سانسوری محدود کرده است و در عین حال گسترش شبکه های داخلی را نیز در برنامه دارد.

3-1-2) کره شمالی:

کره شمالی، متضاد کره جنوبی است. در حالی که کشور غنی کره جنوبی به رشد و پیشرفت اینترنت می اندیشد، مردم کره شمالی حتی نمی توانند به اینترنت دسترسی یابند. دولت کره شمالی به طور صریح شهروندان خود را از مشاهده هر رسانه ای جز رسانه های دولتی منع کرده است.

4-1-2) ویتنام:

حزب کمونیست ویتنام، در ارتباط با اینترنت با تردید مواجه است. این حزب به منافع مالی اینترنت آگاه است، ولی از آزادی بیان وحشت دارد. تقریباً 2000 سایت که در زمینه سیاسی از نظر دولت ویتنام خطرناک محسوب می شوند به وسیله شرکت Data Corporation فیلتر شده است. رهبران و اعضای کمیته مرکزی حزب کمونیست این کشور، شرکت تأمین کننده خدمات اینترنتی را بنیان گزاری کرده اند و از این طریق به محدود ساختن دسترسي عموم به اینترنت می پردازند.

2-2) کشورهای اسلامی

1-2-2) عربستان سعودی

در سال 1997 ملک فهد پادشاه عربستان سعودی اعلام کرد که به زودی امکان استفاده از اینترنت در عربستان فراهم خواهد شد. انجام این پروژه تا سال 1999 به طول انجامید و سرانجام در ژانویه آن سال اینترنت با دسترسی محدود و بسیار گران در عربستان دایر شد. علت این تأخیر، فراهم آوردن تکنولوژی های لازم برای مسدود کردن محتوای ضد اسلامی و همچنین مطالبی که با سنت های عرب هم‌خوانی ندارد عنوان شد. مشابه چنین ملاحظاتی، باعث تأخیر ورود اینترنت به سایر کشورهای عرب خاورمیانه شد. به عنوان مثال، عربستان از سال 1994 ارتباط با اینترنت را محدود به دولت، دانشگاه ها و مراکز پژوهشی کرده بود و تا سال 1999 و پس از تهیه امکانات فیلترگذاری آن را از دسترس همگان دور نگه داشت. عربستان نظر خود درباره اینترنت را صریحاً بیان داشته است؛ دولت این کشور معتقد است هر تارنمایی که حرمت ارزش‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، رسانه ای، اقتصادی و مذهبی این کشور را زیر پا بگذارد، باید مسدود شود.

2-2-2) امارات متحده عربی

امارات در میان کشورهای عربی سریع ترین رشد اینترنت را داشته است. ارائه خدمات اینترنت در انحصار شبکه مخابراتی دولتی این کشور (Etisalat) قرار دارد. این شرکت یکی از کامل ترین پروکسی سرورها را برای مسدود کردن وب سایت هایی با محتوای غیر اخلاقی (Pornographic) به‌ويژه سایت های مربوط به همجنس گرایان و همچنین محتوای ضد اسلامی در اختیار دارد.

3-2-2) سایر کشورهای منطقه

وضعیت سایر کشورهای منطقه نیز کمابیش به همین صورت است. عراق در دوره حکومت صدام، تنها کشور منطقه به شمار مي‌رفت بود که فاقد ارتباط اینترنتی بود. در عراق، حتی داشتن مودم هم جرم محسوب می شد. دو مانع بزرگ بر سر راه گسترش اینترنت در خاورمیانه، مسأله زبان و هزینه ارتباط است. بخش عظیمی از مردم کشورهای عربی، غیر از زبان مادری خود زبانی نمی دانند. هزینه ارتباطات اینترنتی نیز بر خلاف بسیاری از کشورهای توسعه یافته، در اين منطقه بسیار بالاست.

3-2) سایر حکومت های توتالیتر

شیوه های سانسور در این کشورها نیز همانند کشورهای پيش‌گفته است، با این تفاوت که بخش عمده این سانسور متوجه محتوای سیاسي و نه محتوای غیر اخلاقی و غير ديني می گردد. از نمونه های چنین کشور هایی، به بسیاری از حکومت های تازه استقلال یافته شوروی سابق و همچنین برخی دولت های آفریقایی و آسیای جنوب شرقی مي‌توان اشاره کرد.

4-2) سانسور در کشورهای غربی

همان‌طور که اشاره شد در کشورهای دموکراتیک هم به سطوحی از سانسور بر می خوریم. جرج اورول، در مقدمه ای انتشار نیافته که بر مزرعه حیوانات نوشته است، سانسور در جوامع آزاد را بی نهایت پیچیده تر و دقیق تر از دیکتاتوری ها می داند؛ چرا که می توان از بیان عقاید خلاف سلیقه عموم جلوگیری نمود و حقایق نا مناسب را از دیدها پنهان نگاه داشت، بی آن که نیازی به ممنوعیت رسمی باشد. اکنون و پس از نیم قرن از نوشته شدن این مطالب، جان کلام هنوز به قوت خود باقی است. با این وجود، سانسور آشکار نیز به صورت بسیار محدود و تنها در جنبه های خاصی وجود دارد. به عنوان مثال، می توان به حساسیت دولت های اروپایی غربی به خصوص فرانسه و آلمان به سایت هایی با محتوای نئونازیسم و حساسیت دولت استرالیا به سایت های دارای محتوای مخصوص بزرگسالان (Adult contents) اشاره کرد.

3) مقدمه ای بر فیلترینگ در ایران

ارتباط با شبکه اینترنت در ایران از سال 1370 و توسط مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات آغاز شد. این مرکز از سال 1369 به عنوان نماینده ایران در شبکه آموزش و پرورش اروپا پذیرفته شده بود. اولین شرکت های خصوصی- یا ظاهراً خصوصی- ارائه دهنده خدمات اینترنت در ایران از سال 1373 شروع به فعالیت کردند. میزان رشد کاربران و به تبع آن ISP ها، تا اواسط دهه 1370 روندی بسیار آهسته داشت و به این جهت و هم‌چنین به دلیل ماهیت نه چندان سیاسی محتوای فارسی موجود در اینترنت تا آن زمان، حساسیت زیادی نسبت به آن وجود نداشت. در اواخر همین دهه و با تعطیلی دسته جمعی مطبوعات، اینترنت که تا پیش از اين، بیش تر برای سرگرمی استفاده می شد، به مهم‌ترین روزنه ورود آزاد و کنترل نشده اخبار و اطلاعات به جامعه بدل شد. همین امر موجب بروز نگرانی هایی در مسؤولان نظام شد و آنان را به فکر چاره انداخت. اعمال فشار بر ISP ها، تصویب قوانین مربوط به شبکه های اطلاع رسانی و خرید جنجالی تجهیزات چندین میلیون دلاری فیلترینگ از جمله مهم‌ترین اقدامات صورت گرفته بر ضد اینترنت و جریان آزاد اطلاعات در چند سال اخیر به حساب می آید. شدت و ضعف این تلاش‌ها در دوره های متفاوت، با شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه نسبتی مستقیم داشته است. به‌عنوان مثال، می توان به گسترش دامنه فیلترینگ در روزهای پیش و پس از سالگرد 18 تیر ماه هر سال اشاره کرد.

در چند هفته اخیر نیز شاهد یکی از گسترده ترین حملات به سایت های اینترنتی و فعالان این زمینه بوده ایم. مسدود سازی دو سایت غیر سیاسی Orkut و PersianBlogt ظاهراً به دستور دادستانی و همچنین دستگیری و پخش اعترافات تعدادی از فعالان اینترنتی و وبلاگ نویسان و از همه جالب تر تعدادی از مسؤولان فنی سایت ها، باز هم به دستور دادستانی و همچنین ادعای مورد شکنجه، تهدید و اجبار قرار گرفتن این افراد، به جنجالی تازه در این زمینه تبدیل شده است که حتی واکنش پارلمان اروپا و گروه های مدافع حقوق بشر را نیز برانگیخته است. بررسی مفصل تر سانسور اینترنت در ایران و علل و جنبه های آن در چارچوب این مقاله نمی گنجد و در این جا به ذکر همین مقدمه بسنده می کنیم.

4) خلاصه و نتیجه گیری

سانسور در طول تاریخ همواره وجود داشته است و وجود خواهد داشت؛ تنها شیوه ها و شدت اعمال آن است که تغییر می کند. عامل اصلی به وجود آورنده سانسور، حفظ قدرت است که بنا به مقتضیات زمان وخصوصیات صاحبان قدرت، با چهره هایی گوناگون همچون حفظ دین و مقدسات و اخلاقیات یا جلوگیری از تباهی فرهنگی (تهاجم فرهنگی) ظاهر می شود. شیوه های اعمال سانسور، به نسبت عقب ماندگی جوامع و غیر دموکراتیک تر بودن حکومت ها محسوس تر و آشکارتر است. شديدترين نمونه های سانسور رسانه ها را می توان در کشور های اسلامی، کمونیستی و همچنین کشورهای سابقاً کمونیست یافت.

در دهه اخیر ظهور اینترنت به عنوان رسانه ای فراگیر و محلی برای انتشار آزاد اخبار، افکار و عقاید و بحث و تبادل نظر، به کابوسی جدید برای حکومت ها به خصوص حکومت های توتالیتر و غیر دموکراتیک بدل شده است و آن ها را به تکاپو برای کنترل و محدود کردن این رسانه، به هر شکل ممکن واداشته است. این تلاش ها از خرید نرم افزارهای فیلترینگ چندین میلیون دلاری از کشورهای غربی توسط دولت های عقب مانده تر تا تلاش برای دست‌یابی به دانش و تکنولوژی لازم برای فیلترینگ- توسط دولت های پیشرفته تر- متفاوت است که البته هیچ‌کدام از این تلاش ها تا کنون به نتیجه دلخواه نرسیده است و بعید به نظر می رسد که در آینده نیز به چنین نتایجی دست یابد.

پي نوشت‌ها:

1- لیدمان، سون اریک؛ تاریخ عقاید سیاسی؛ از افلاطون تا هابرماس. تهران، نشر اختران 1381

2- جان پیلجر؛ هرگز چیزی که رسماً تکذیب نشده را باور نکنید. لوموند دیپلماتیک، شماره سوم، سال اول، آذر ماه 1383، صفحات50-35

3- وب سایت ایران و جامعه اطلاعاتی(www.iranwsis.org)

4- Wikipedia; The free encyclopedia (www.wikipedia.org)

5- Encarta encyclopedia; 2003 Edition

6- How-to bypass Internet censorship? (www.zensur.freerk.com)

*دانشجويان رشته نرم افزار دانشگاه صدرا