براى حكمت متعاليه صدرالمتألهين دو معنا مى توان در نظر گرفت: يكى، «فلسفه اولى» و ديگرى، مكتبى است كه با روش ويژه اى، مسائل فلسفى را بررسى مى كند. روش شناسى حكمت متعاليه از ديدگاه صدرالمتألهين و نقد و بررسى آن، موضوع اين مقاله است. پيروى از اين روش، طبعا، دستاوردهاى متفاوت با دستاوردهاى فلسفه مشّاء و علم كلام و حتى اندكى متفاوت با دستاوردهاى شيوه اشراقى و عرفانى خواهد داشت.
شيوه حكمت متعاليه داراى دو بُعد سلبى و ايجابى است. ناكفايتى عقل براى دست يابى به حقايق و نارسايى عرفان براى ادراك حقايق و زيان هاى سطحى نگرى و ظاهربينى در بررسى شريعت در بُعد سلبى اين مكتب بيان مى شود. نقش عقل و وجدان عرفانى و كيفيت امتزاج برهان و وجدان و نقش شريعت در وراى اين دو علم به عنوان مصحّح و مؤيّد عقل و عرفان و هماهنگى راه برهان، وجدان و شريعت در وصول به حقايق در بُعد اثباتى اين مكتب جا دارد.
اين مكتب هدف از تعليم و تعلّم را تنها دست يابى به مجموعه اى از مفاهيم و اصطلاحات و گزاره هاى ذهنى نمى داند، بلكه هدف را معرفتى مى داند كه با كمال نفسانى صاحب معرفت همراه است. امتياز ديگر اين مكتب آن است كه روش تحقيق آن بر معرفت شناسى متقنى مبتنى است، در عين حال، داراى نارسايى هايى نيز هست و راه نقد در آن مسدود نيست.
فهرست مطالب کتاب به شرح زیر است:
- مفهوم شناسى «حكمت متعاليه»
- روش شناسى حكمت متعاليه
- جنبه سلبى روش حكمت متعاليه
وجه عدم كفايت عقل
عدم كفايت وجدان و مكاشفه
وجه عدم اكتفا به وجدان و مكاشفه
جدايى راه عرفان از راه جهله صوفيه
نيازمندى تفسير شريعت به عقل و كشف
- عناصر ايجابى به شيوه حكمت متعاليه
- نقد و بررسى
1) پيشينه حكمت متعاليه در حكمت اشراق
2) تفاوت روش حكمت متعاليه و طريقه حكمت اشراق
3) مبانى معرفت شناختى روش حكمت متعاليه
- منابع شناخت در روش حكمت متعاليه
- ارزش شناخت در حكمت متعاليه
- بررسى درون دينى معرفت شناختى حكمت متعاليه
- بررسى برون دينى
