همواره در انتخابات رياست جمهوري در هر كشوري، سياست خارجي جزو اولويت هاي نخست كانديداهاي رياست جمهوري است. ولي در انتخابات نهم رياست جمهوري در ايران ، كانديداهاي حاضر در صحنه ، كمتر التفاتي به اين مهم داشته و بيشترين سعي و تلاش خود را در جهت ارايه برنامه‌هاي جذابي از قبيل : رونق اقتصادي ، ايجاد اشتغال ، توسعه سياسي و ... به كار گرفتند.

براي اتخاذ چنين رويه اي در داخل كشور ما – در حالي كه سياست خارجي جزو مهم ترين اولويت هاي رئيس جمهور آينده است – از يك جهت به سلايق و علايق مردم كه كمتر موضوعات سياست خارجي را دنبال كرده و بيشتر به فكر رفاه نسبي و معيشت خويش اند ، و از جهت ديگر به ساختار حقوقي حاكميت در كشور ما مربوط باشد كه تصميمات مهم حوزه سياست خارجي را منحصر به مانور و تدبير وزارت خارجه و حتي شخص رئيس جمهور نكرده است.

اما مفتوح بودن پرونده هسته اي كشورمان در مجامع بين المللي و پذيرفتن ايران به عنوان عضو ناظر در سازمان تجارت جهاني باعث شد تا بحث هاي مربوط به سياست خارجي در تبليغات انتخاباتي پر رنگ تر از ساير انتخابات هاي مشابه باشد.

در اين نوشتار نگاهي گذرا به تهديدات و فرصت هاي پيش روي كشور داريم تا چگونگي رفتار دستگاه ديپلماسي كشور و رئيس جمهور منتخب بهتر تبيين گردد.

الف: تهديدات

جمهوري اسلامي ايران در طول ربع قرن حيات خود هيچگاه از تهديدات خارجي در امان نبوده است.

از همان روزهاي نخست ، انقلابيون در ايران با سرنگون كردن نظام شاهنشاهي به جنگ نظام سلطه رفتند. پيش از آن نيز حداقل 2 اقدام براندازانه از سوي ايالات متحده، عليه حاكميت جديد ايران به مرحله اجرا در آورد، يكي در جريان كودتاي نوژه و ديگري در جريان عمليات صحراي طبس براي آزادي گروگان‌هاي امريكايي سفارت اين كشور.

حتي پس از پايان جنگ 8 ساله ايران و عراق نيز تهديدات عليه منافع ايران كاهش نيافت. در جريان اشغال كويت توسط عراق در حالي كه ايران در صف مقابله با اشغالگر بود، ليكن با ارايه طرح « مهار دوگانه» از سوي بوش پدر و كلينتون در صدر تهديدات جهاني عليه منافع امريكا قرار گرفت ، دولت ايران ياغي و سركش ناميده شد و هر گونه معامله با اين كشور مشمول تحريم جديد شد.

البته هيچ يك از اين تهديدات به اندازه حوادث 11 سپتامبر 2001، براي جمهوري اسلامي ايران خطر آفرين نبود. جورج بوش پسر، ايران را به همراه عراق و كره شمالي محور شرارت خواند و اين در حالي بود كه تهران در طول عمليات نظامي امريكا عليه طالبان همكاريهاي فعالانه اي براي نابودي اين رژيم متحجر از خود نشان داد.

يكسال پس از اشغال افغانستان ، فصل جديدي از مناسبات تهران و غرب بر سر فعاليت هاي هسته‌اي ايران آغاز شد. در ابتدا امريكا با استناد برخي تصاوير منتشر شده از تاسيسات هسته‌اي " نطنز" مدعي شد كه "تهران 18 سال است كه جامعه جهاني را براي پنهان كردن برنامه هاي تسليحاتي هسته اي‌اش فريب داده است."

سپس موضوع رسيدگي به فعاليت هاي هسته اي ايران به عنوان يك مساله ويژه در دستور كار شوراي حكام آژانس بين المللي انرژي اتمي قرار گرفت. پس از فراز و نشيب هاي فراوان و پذيرش پروتكل الحاقي از سوي ايران ، كش و قوسي كه در جريان انتخابات رياست جمهوري بر سر اعلام ايران براي از سر گيري فعاليت تاسيسات UCF اصفهان به وجود آمد، مقرر گرديد تا اروپا طرح جامع خود براي حل مشكل را تا 9 مرداد ارايه دهد.

بنابراين عمده ترين موضوعي كه پيش روي رئيس جمهور جديد جمهوري اسلامي ايران قرار دارد موضوع "پرونده هسته‌اي" ايران است.

از اولين روزهايي كه محمود احمدي نژاد به اراده مردم ، بر مسند حساس رياست جمهوري تكيه مي زند ، بايد برنامه خود براي پيشبرد پرونده هسته اي را به اجرا در آورد.

اگر ايران و اروپا برسر تعليق غني سازي با هم به توافق برسند، راه رئيس جمهور جديد هموارتر خواهد بود ولي اگر چنين توافقي حاصل نشود، به احتمال قريب به يقين پرونده هسته‌اي كشورمان به شوراي امنيت خواهد رفت. در اين صورت دستگاه جديد ديپلماسي كشور بايد تمامي تلاش خود را در جهت رايزني با چين و روسيه به عنوان دو كشوري كه مي توانند مانع از تصويب تحريم هاي اقتصادي عليه كشورمان در شوراي امنيت باشند، به كار برد.

ضمن آنكه آماده شدن براي رويارويي با چنين موقعيتي نيز مهم خواهد بود زيرا در صورت اعمال تحريم هاي اقتصادي كه مساله‌اي روشن و بدون نياز به توضيح است ، در صورت عدم تصويب تحريم به واسطه وتوي چين و روسيه نيز، بدون شك، سطح مبادلات كشور با اتحاديه اروپا به شدت پايين خواهد آمد.

خروج سرمايه هاي خارجي، كمبود كالاهاي اساسي ، افزايش نرخ تورم و رشد نرخ بيكاري از فوري ترين تاثيرات مقابله اقتصادي اروپا و امريكا با ايران پس از شكست مذاكرات هسته اي خواهد بود.

از سوي ديگر رئيس جمهور جديد بايد خود را براي مقابله با موج تبليغات گسترده عليه كشورمان به تبع تغييرات در خاورميانه آماده كند.

ايالات متحده پس از تثبيت نسبي اوضاع عراق، طرح بلند پروازانه اي به نام خاورميانه بزرگ را در ذهن مي پروراند. اين طرح كه در سه بخش اصلي تدوين گرديده شامل گسترش آزادي و دموكراسي ، ايجاد بازار مشترك اقتصادي با حضور اسراييل و نهايتا ايجاد تغييرات فرهنگي در منطقه است. دولت بوش توانسته است مطالبه آزادي و دموكراسي را به شعارو خواست تاريخي ملت هاي منطقه پيوند دهد. و در بسياري از كشورها از جمله عربستان، كويت، لبنان، مصر، عراق، فلسطين و افغانستان درصدد تغيير هاي بنيادي در نظام آموزشي است.

موضوعاتي نظير آزادي بيان، آزادي مطبوعات، نظام قضايي، توسعه سياسي، فعاليت احزاب و مشاركت عمومي اگر چه مسايل داخلي كشورها از جمله جمهوري اسلامي ايران هستند ليكن در عصر كنوني تاثير و تاثر از تحولات بين المللي مي گيرند. پيشرفت در هر يك از اين زمينه ها ، قدرت چانه زني كشور در تحولات بين المللي را بالا خواهد برد، آقاي احمدي نژاد فارغ از وابستگي و تعلق فكري و سياسي خود، بايد براي پيشبرد سياست خارجي قوي، به موضوعات فوق الذكر عنايت داشته باشد و استاندارهاي بهتري را در كشور حاكم كند.

فرصت ها:

با توجه به مطالب گفته شده ممكن است اين توهم پيش آيد كه شرايط براي رئيس جمهور 4 سال آينده ايران تماما تيره و تار است، اما به واقع اينگونه نخواهد بود. اكنون كشور در وضعيت مناسب اقتصادي قرار دارد. دوران كسري تراز تجاري در دهه 1360 و 1370 جاي خود را به صندوق ذخيره ارزي داده است. اين ذخيره مي تواند در شرايط بحراني ، تامين كننده بخشي از نيازهاي ضروري كشور باشد. مخصوصا آنكه در ماه‌هاي گذشته با رشد تصاعدي، چشمگير و بي سابقه قيمت نفت در بازارهاي جهاني مواجه بوده ايم. گندم به عنوان عمده ترين محصول غذايي در حال حاضر در داخل كشور تامين مي شود. در زمينه فولاد، پتروشيمي، محصولات خانگي، خودرو و بسياري ديگر از اقلام ضروري، توليد كنندگان داخلي مي توانند گره گشا باشند. پيشرفت هاي اقتصادي كشور از يك سو و داشتن مقام سوم در ميان كشورهاي عضو اپك از سوي ديگر باعث مي شود كه رئيس جمهور آينده با امكانات بيشتري به مذاكره با اروپايي ها بپردازد و كمتر مجبور شود به خواست هاي غير منصفانه آنان تن دهد. در هر حال تيم ديپلماسي آقاي احمدي نژاد قرار است در زميني بازي كند كه بسياري از شرايط برد آن را دولت هاي پيشين فراهم كرده اند.

مقبوليت جمهوري اسلامي ايران در نزد افكار عمومي جهانيان از ديگر فرصت هايي است كه دولت آينده مي تواند در پيشبرد اهداف خود از آن بهره برد. ايده گفتگوي تمدنهاي خاتمي از ايران كشوري صلح طلب و به دنبال ثبات در دنيا و منطقه خاورميانه ترسيم نموده است كه اگر بخواهد مي تواند بحران و نا امني در عراق، افغانستان، سرزمين هاي اشغالي، لبنان، بسياري ديگر از كشورهاي حوزه نفوذ امريكا را به طور فزاينده اي دامن زند.

نفوذ ايران در ميان شيعيان عراق و … گوياي اين واقعيت است. آيت اله علي سيستاني در حالي كه هيچ يك از مقامات امريكايي را به خانه خود راه نداده بدون هيچ محدوديتي كمال خرازي را به حضور پذيرفت. و مقامات عراقي نيز از وي استقبال شاياني به عمل آوردند.

كشورهاي اروپايي براي ايران احترام فوق العاده اي قايل هستند. اين احترام با تاكيد آژانس بين المللي انرژي اتمي بر ماهيت صلح آميز فعاليت هاي هسته اي ايران افزايش يافته است.

بازرسي هاي گسترده از تاسيسات هسته اي به امري روز مره و عادي تبديل شده و دولت آينده از اين جهت كمتر تحت فشار است.

روي هم رفته رئيس جمهور آينده و دولتش بايستي فارغ از هر گونه وابستگي و با اتكا به حضور ميليوني مردم در انتخابات 27 خرداد و سوم تير با قدرت بيشتري ديپلماسي كشور را به پيش ببرد.