علي اصغر حكمت: فرزند احمدعلي خان حشمت الممالك است كه در 1272 در شيراز تولد يافت. حشمت الممالك از مستوفيان شيراز بود. حكمت تحصيلات ابتدائي و متوسطه را در شيراز گذرانيد و در رشتههاي ادبيات فارسي و عربي مطالعاتي نمود و سپس براي ادامه تحصيل به تهران وارد شد و ضمن گذراندن مدرسه آمريكائي، تحصيلات ادبي و فقه و اصول را ادامه داد و نزد حكما و فقهاء درجه اول آن روز مانند مرحوم ميرزا طاهر تنكابني تلمذ كرد.
در 1297 وارد خدمات فرهنگي گرديد و با نشر مقالات محققانه و تدريس زبان انگليسي در مدارس متوسطه، كسب شهرت نمود و وارد فعاليتهاي سياسي شد و با كمك عدهاي از دوستان و همفكران خود، به زعامت علي اكبر داور حزب راديكال را بنيانگذاري كردند. تا 1309 در وزارت معارف خدمت مينمود و مشاغلي مانند رياست كارگزيني، بازرسي و اداره كل معارف را تصدي مينمود. در اين سال به تشكيلات جديد داور در دادگستري وارد شد و پس از چندي براي مطالعه در امور قضائي و ثبتي به اروپا اعزام گرديد.
حكمت در اروپا وارد دانشكده حقوق و ادبيات گرديد و درجه ليسانس از هر دو رشته گرفت. مأموريت ديگر حكمت در اروپا، مطالعه در امر آموزش و پرورش دانشگاه بود. وي در اين مدت تحقيقاتي درباره امر تعليم و تربيت به عمل آورده و مرتباً گزارش آن را به تهران ارسال ميداشت.
حكمت در شهريور 1312 به تهران احضار شد و در كابينه ذكاءالملك فروغي ابتدا كفيل و بعد وزير معارف و رئيس دانشگاه گرديد. حكمت در كابينه جم نيز وزير فرهنگ بود تا اينکه در شهريور ماه 1317 از خدمت معاف شد.
دوران پنج ساله وزارت فرهنگ علي اصغر حكمت را بايد دوران تحول فرهنگي در ايران نام نهاد. تأسيس دانشگاه تهران، تأسيس دانشسراهاي مقدماتي در سراسر كشور، برگزاري جشن هزارة فردوسي، تأسيس فرهنگستان ايران، بوجود آوردن پيشاهنگي و تغيير برنامههاي مدارس به اصول تعليماتي كشورهاي خارج، ايجاد تحول در زبان و ادبيات پارسي، توجه به آثار باستاني و تشكيل موزه ايران باستان و تربيت كادر آموزشي و انتشار نشريات سودمند و توجه به امر ورزش در مدارس، توسعه و تكميل مدارس ابتدائي و متوسطه از جمله كارهاي او بود.
حكمت پس از معافيت از وزارت فرهنگ، شش ماه بلاشغل بود تا اينكه در اسفند 1317 در ترميم كابينه محمود جم، به وزارت كشور منصوب شد. در كابينه دكتر متين دفتري نيز سمت وزارت كشور را عهدهدار بود. در خرداد 1319 بار ديگر از خدمت معاف گرديد و به كار تحقيق و مطالعه پرداخت.
در ترميم كابينه فروغي در سيام شهريور 1320، حكمت وزير بازرگاني و پيشه و هنر شد. در در ترميم ديگر كابينه فروغي، وزارت بهداري را بر عهده گرفت. در كابينه سهيلي نيز همچنان وزير بهداري بود.
در 1322 در نخستوزيري دوم علي سهيلي، وزارت دادگستري بر عهده حكومت قرار گرفت. در كابينه قوام السلطنه در سال 1326 وزارت مشاور يافت. در كابينه ساعد در 1327 وزير امور خارجه گرديد و در دولت زاهدي وزير مشاور بود. در 1337 در كابينه دكتر اقبال مجدداً وزير امور خارجه شد و آنگاه به سفارت ايران در هند مأمور گرديد. علي اصغر حكمت گذشته از اينكه پنج سال در سه كابينه وزير فرهنگ و رئيس دانشگاه تهران بود، دو نوبت وزير كشور، دو مرتبه وزير امور خارجه، يك بار وزير دادگستري، دوبار وزير پيشه و هنر، دو بار وزير بهداري، سه دفعه وزير مشاور و يك بار سفير كبير بوده است.
حكمت در سال 1314 كه وزير فرهنگ بود، كشف حجاب را اجرا كرد و در روز 17 دي ماه جشني در دانشسراي عالي منعقد نمود و چادر و حجاب از سر عدهاي از فرهنگيان برداشت و شاه نيز حجاب همسر و دختران خود را برداشته، در آن مجمع شركت كرد. معلمين و دانشآموزان مجبور شدند در مدارس بدون حجاب شركت نمايند و همين مسئله موجب اشاعه كشف حجاب گرديد. اقدام حكمت در اين مورد در خور سرزنش بسيار است. وي در كتابي به نام سي خاطره از عصر پهلوي، اقدام خود را در اين زمينه نوشته است و نقش خود را در آن دوران به نمايش گذاشته است. پاداش حكمت در اين خوشرقصي، اين بود كه از كفالت وزارتخانه به وزارت منصوب شد.
حكمت در دو نوبت وزارت امور خارجه خود دست به يك اقدام فرهنگي زد و آن انتشار مجله وزارت امور خارجه بود كه مقالات تحقيقي و تاريخي زيادي در آن به چاپ ميرسيد و يكي از منابع مهم سياست خارجي ايران ميباشد. حكمت در اواخر عمر رياست يكي از مدارس عالي را بر عهده داشت. وي در جواني با خواهر سردار فاخر حكمت ازدواج كرده و صاحب سه دختر شد.
او از روز تأسيس دانشگاه تهران، يكي از اساتيد و مدرسين دانشكده ادبيات و علوم معقول و منقول بود و پيوسته با داشتن مشاغل سياسي، دقيقهاي از حضور در سر كلاس غفلت نميورزيد.
داراي تأليفات و تحقيقات بسياري است كه قسمتي از آن به چاپ رسيده است. ترجمه و تحشيه تاريخ ادبيات ايران تأليف پروفسور ادوارد براون تحت عنوان از سعدي تا جامي – پارسي نغز ، سرزمين هند، نه گفتار در تاريخ اديان، دو تفسير يكي از ابوالفتوح رازي و ديگري از خواجه عبدالله انصاري در ده مجلد است. تاريخ اديان هم از ديگر تأليفات اوست.
منابع:
1- کتاب شرح رجال سیاسی نظامی معاصر ایران، ج 1، نوشته دکتر باقر عاقلی ، انتشارات گفتار با همکاری نشر علم، 1380
