شيخ محمد خياباني: از آزاديخواهان معروف آذربايجان در عهد مشروطيت است. وي در 1297 هـ . ق در تبريز متولد شد. تحصيلات خود را در رشته علوم معقول و منقول ادامه داد و به كسوت روحانيت درآمد. پدرش پيشه تجارت داشت و بيشتر تجارت او با روسها بود. قريب سيسال تجارتخانهاي در روسيه دائر كرده بود. شيخ محمد چندي نزد پدرش در روسيه باقي ماند. زبان روسي را فرا گرفت و به تبريز بازگشت و امام مسجد كريم خان تبريز شد. هفتهاي چند بار در مسجد منبر ميرفت و سخنان تندي بر زبان ميراند و از مشروطه و آزادي دفاع مينمود. در بين مردم تبريز خيلي زود وجهه خوبي پيدا كرد. در دوره دوم كه جواني سيساله بود، به وكالت مجلس انتخاب گرديد. در تهران به تبعيت از تقيزاده، وارد حزب دموكرات شد. وقتي مجلس دوم تعطيل شد، او به تبريز و سپس به روسيه رفت و چندسالي ديگر در روسيه باقي ماند. در آن ايام حكومت تزار در حال احتضار بود و مردم روسيه عليه خانواده سلطنتي قيام كرده بودند ولي هنوز انقلاب به ثمر نرسيده بود. خياباني تحت تأثير جنبشهاي سياسي در روسيه قرار گرفت و به تبريز بازگشت و حزب دموكرات را در آنجا تأسيس كرد و روزنامهاي به نام تجدد انتشار داد. در انتخابات دوره چهارم كه در دوران حكومت وثوقالدوله آغاز شد، شيخ به نمايندگي برگزيده شد. خياباني منتظر فرصت بود تا اينكه قرارداد 1919 منتشر شد. وي قرارداد را بهانه قرار داده، عليه حكومت مركزي قيام كرد و تمام تبريز را به تصرف خود درآورد و مخبرالسلطنه والي و سران حكومت را در تبريز به اسارت كشيد. در همين ايام مشيرالدوله به جاي وثوقالدوله رئيس الوزراء شد و براي جلوگيري از بحران به مخبرالسلطنه اختيارات نظامي داد. بين شيخ و قواي دولتي جنگ مسلحانه شروع شد و سرانجام شيخ در همان موقع به قتل رسيد و طومار زندگياش در سن 42 سالگي پيچيده شد.
سال شمار زندگی
(هـ . ق) 1297: تولد
(هـ . ق) 1306: مهاجرت از خامنه به تبریز
(هـ . ق) 1309: سفر به ماخاچ قالا (پطروفکسی امروز)
(هـ . ق) 1310: تحصیل در مدرسه طالبیه تبریز
(هـ . ق) 1324: صدور فرمان مشروطیت
(هـ . ق) 1327: انتخاب خیابانی به نمایندگی مجلس شورای ملی از تبریز- ورود نیروهای روسیه تزاری به تبریز
(هـ . ق) 1329: سخنرانی خیابانی در مجلس دوم سبزه میدان علیه هشدار روس
(هـ . ق) 1330: شهادت همرزمان خیابانی در تبریز به دست نیروهای روس، رفتن به مشهد و ماخاچاقلا
(هـ . ق) 1332: جنگ جهانی اول و اعلام بیطرفی ایران
(هـ . ق) 1335: تشکیل مجدد حزب دمکرات آذربایجان به رهبری خیابانی- انشار نخستین شمارة روزنامه «تجدد»- ارگان حزب دموکرات آذربایجان- عزل شریفالدوله حاکم آذربایجان به درخواست حزب دموکرات- اعتراض و مخالفت حزب دموکرات آذربایجان با کابینة عین الدوله.
(هـ . ق) 1336: تجاوز کشور عثمانی به تبریز و تبعید خیابانی و نوبری به ارومیه، عثمانی و زندان قارص
(هـ . ق) 1337: بسته شدن قرارداد 1919 وثوق الدوله با انگلیس- انتخاب خیابانی به نمایندگی چهارمین دوره مجلس شورای ملی از سوی مردم تبریز- بازگشت خیابانی از عثمانی و گشودن مجلس محلی تبریز- انتشار مجله آزادبستان/ در تبریز
(هـ . ق) 1338: آغاز قیام آزاد بستان/ در تبریز به رهبری شیخ محمد خیابانی- شهادت خیابانی و پایان قیام آزاد بستان
منابع:
1- کتاب شرح رجال سیاسی نظامی معاصر ایران، ج 1، نوشته دکتر باقر عاقلی ، انتشارات گفتار با همکاری نشر علم، 1380
2- دانشنامه رشد
