معروف به «مستشارالدوله»، يكي از رجال معروف معاصر است و در 1242 ش در تبريز متولد يافت. پدرش ميرزا جوادخان مستشارالدوله از اعضاي وزارت خارجه بود. تحصيلات مقدماتي را در منزل و زبان فرانسه را نزد پدرش فرا گرفت سپس وارد مدرسه متوسطه گرديد. اين مدرسه به همت ميرزا جوادخان سعدالدوله در تبريز تأسيس شده بود. صادق مدت 9 سال در مدرسه سعدالدوله به تكميل تحصيلات پرداخت و چون از آن مدرسه فارغالتحصيل شد، در آن تاريخ ميرزا محسن خان مشيرالدوله سفير ايران در عثماني بود. دو خواهرزاده خود را كه يكي صادق و ديگري محمدمظاهر بود براي ادامه تحصيل به استانبول فراخواند. صادق مدتي در مكتب سلطاني استانبول تحصيل نمود و درجه علمي در حقوق دريافت كرد. در همان موقع پدرش ميرزا جوادخان نيز با سمت مستشاري در سفارت ايران در استانبول اشتغال داشت.
در سال 1306 هـ . ق به استخدام در سفارت ايران در عثماني درآمد و با سمت تحرير و تقريرنويسي و نيابت مشغول كار شد. ضمناً با مطبوعات استانبول همكاري مينمود و به اقتضاي جواني مقالاتي عليه استبداد در كشور خود مينوشت.
مقالات تند صادق باعث شد كه دائي (سفيركبير) و پدر (مستشار) و فرزند (نايب) به تهران احضار شدند. ولي زياد طولي نكشيد كه مشيرالدوله به وزارت عدليه رسيد و خواهرزاده خود را منشي مخصوص نمود و براي او لقب صديق حضرت گرفت. در سال 1313 هـ . ق پدر او درگذشت و به دستور ناصرالدين شاه عنوان مستشارالدوله به فرزندش اعطا شد و صديق حضرت به محمدمظار تعلق گرفت.
صادق سپس در معيت امين الدوله به آذربايجان رفت و در آنجا با اعيان و اشراف تبريز طرح دوستي و مودت ريخت و چون سالها در استانبول تحصيل نموده و به زبان خارجي نيز آشنائي داشت، لذا غالباً از افكار و عقايد آزاديخواهان در تبريز حمايت و جانبداري مينمود و از همين لحاظ مرجعيت يافته و مورد توجه مردم قرار گرفت. پس از صدور فرمان مشروطه و انجام انتخابات، مستشارالدوله صادق از اطرف اعيان تبريز به نمايندگي مجلس انتخاب شد و در مجلس نيز به اتفاق عدهاي معدود، مأمور تنظيم و تدوين متمم قانون اساسي شدند.
پس از به توپ بستن مجلس، مستشارالدوله دستگير و در باغشاه زنداني شد ولي به شعاعت سعدالدوله وزير خارجه از باغشاه آزاد و جزو درباريان محمدعلي شاه گرديد و منشي و مترجم همايوني شد.
در انتخابات دوره دوم، صادق از طرف مردم تبريز و تهران نماينده شد ولي نمايندگي مردم تهران را قبول كرد و در انتخابات هيئت رئيسه به رياست مجلس انتخاب گرديد.
صادق اين سمت در رفع اختلاف بين ستارخان و باقرخان از يكطرف با مخبرالسلطنه والي آذربايجان نقش ميانجي داشت و به دعوت صادق، ستارخان و باقرخان به تهران آمدند و ابتدا در منزل سردار اسعد و بعد در پارك اتابك سكونت گزيدند. صادق به ستارخان علاقهاي خاص داشت و هفتهاي چند بار به ملاقات و ديدار او ميرفت و او را گرامي و معزز ميداشت.
در اواخر دوره مجلس، از نمايندگي استعفا داد و وارد هيئت دولت گرديد و در كابينه پنجم محمدولي خان تنكابني در 20 اسفند 1289 وزير داخله شد. در ترميم اين كابينه باز وزارت داخله را عهدهدار گرديد. در كابينه سوم صمصام السلطنه، وزير علوم و اوقاف بود. در ترميم همان كابينه به وزارت پست و تلگراف منصوب شد . در كابينه اول علاءالسلطنه همچنان وزير پست و تلگراف بود.
در 23 اسفند 1293 ش مشيرالدوله رئيس الوزراء، وزارت داخله را به عهده مستشارالدوله گذاشت و در كابينه پنجم مستوفي الممالك، وزير فوائد عامه بود.
در خرداد 1296 براي بار چهارم وزير داخله شد و در اين هنگام رياست دولت با علاءالسلطنه بود. در آن تاريخ كميته مجازات با ترور و آدمكشي، رعب عجيبي در دلها افكنده بود و مخفيانه دستورالعملهائي براي وزراء فرستادند كه مطابق آن عمل نمايند و عدهاي را از كار بركنار سازند. از جمله به صادق تكليف شده بود كه عدل الملك دادگر معاون وزارت داخله را بركنار سازد. صادق زير بار اين تصميم نرفت و چند تن از وزراء را با خود همدست نمود ولاجرم در صدد كشف كميته برآمد كه ناگاه كابينه علاءالسلطنه ساقط و صادق نيز بيكار ماند.
در سال 1297 صادق با كمك عدهاي از دوستان خود، به تشكيل جمعيت و داديون پرداخت. اعضاي برجسته اين جمعيت عبارت بودند از مستشارالدوله صادق، محتشم السلطنه اسفندياري، ميرزا اسمعيل خان ممتازالدوله و مرتضي ممتازالملك . اين جمعيت هنگام طرح و امضاي قرارداد 1919 علم مخالفت با آن برافراشتند، در حالي كه روزنامه رعد معتبرترين نشريه روز از قرارداد حمايت ميكرد، اين جمعيت مبارزات خود را عليه دولت و قرارداد آغاز كرد. وثوقالدوله نخستوزير و عاقد قرارداد كه با قدرت خاص اختيارات را در دست گرفته بود، به پراكنده كردن جمعيت و داديون همت گماشت و كارگردانان اصلي آن از جمله مستشارالدوله صادق را به كاشان تبعيد نمود.
مستشارالدوله در مدت حكومت وثوقالدوله تبعيداً در كاشان به سر ميبرد. بالاخره كابينه قرارداد ساقط شد و مشيرالدوله زمام امور را به دست گرفت و تبعيدشدگان كاشان به تهران آمدند.
صادق با كودتاي 1299 مصدر كاري نشد و روز سوم حوت 1299 جزو بازداشتشدگان قرار گرفت و در حكومت صد روزه سيد ضياءالدين در زندان به سر ميبرد. پس از آزادي از زندان همچنان بدون كار ميزيست تا اينكه در كابينه دوم سردار سپه در فروردين 1303 ش وزير معارف و علوم و اوقاف گرديد.
مستشارالدوله در انتخابات موسسان اول به نمايندگي مجلس رسيد و در انتخابات هيئت رئيسه با اكثريت ضعيفي به رياست مجلس موسسان انتخاب شد. موسسان اول چند ماده از متمم قانون اساسي را اصلاح نمود.
در 1309 ش به جاي ذكاءالملك فروغي به سفارت ايران در تركيه منصوب شد. در آن تاريخ هر دو كشور سعي داشتند به منظور حفظ حسن ارتباط، سفرائي به كشور يكديگر اعزام دارند كه داراي شخصيت سياسي و ملي باشند. از اين نظر به جاي ذكاءالملك فروغي كه در گذشته كراراً وزير و يك بار نخست وزير بود، مستشارالدوله كه كراراً وزير و يكبار رئيس مجلس بود، اعزام گرديد. در اين مأموريت توانست بر حسن روابط دو كشور بيفزايد و موجبات مسافرت رضاشاه را به كشور تركيه فراهم سازد.
صادق پس از 5 سال توقف در تركيه، به تهران احضار گرديد و به نيابت توليت مدرسه عالي سپهسالار انتخاب شد.
اين مأموريت طولي نكشيد كه صادق در زمره بازنشستگان وزارت خارجه درآمد. پس از شهريور 1320 و آزادي نسبی كه در كليه شئون ايران پيدا شد، بار ديگر بازيگران صدر مشروطه در صحنه سياسي ايران ظاهر شدند. وكلاي آذربايجان و عده زيادي از نمايندگان ساير شهرها اظهار تمايل به زمامداري صادق نمودند ولي قوام السلطنه اكثريت داشت و غالب نمايندگان مايل به زمامداري او بودند. در مرداد ماه 1321 قوام السلطنه از مجلس رأي اعتماد گرفت و براي اينكه آراء نمايندگان آذربايجان را نيز جلب كند، در تشكيل دولت خود از دو تن از رجال سالخورده صدر مشروطه دعوت به همكاري نمود. اين دو عبارت بودند از حكيم الملك و مستشارالدوله صادق كه هر دو با سمت وزير مشاور، داخل كابينه قوام السلطنه شدند.
دولت قوام السلطنه دراين دوره با مشكلات فراواني روبرو بود. وقايع 17 آذر و آتش زدن خانه وي موجب شد كه دولت سقوط كند و قوام مجدداً جاي خود را به سهيلي داد. مستشارالدوله به عنوان يك رجل صدر مشروطه مترصد فرصت بود. چندي مورد تمايل نمايندگان دست چپي قرار گرفت ليكن آراء لازم را براي نخستوزيري به دست نياورد. هنگامي كه سهام السلطان بيات به رياست دولت رسيد، صادق نيز در مجلس 45 رأي داشت. در سال 1328 پس از تشكيل مجلس سنا، مستشارالدوله سناتور انتصابي آذربايجان شد. در آن روز سيد محمد تدين و عدلالملك دادگر و مستشارالدوله صادق كه هر يك زماني بر مجلس شوراي ملي رياست مينمودند، كانديداي رياست مجلس بودند ولي تقيزاده سوداي چنين كاري را داشت و با ميانجيگيري حكيم الملك، صادق از رياست مجلس به نفع تقيزاده كنار رفت و تقي زاده كه به عنوان مرشد آذربايجان خطاب ميشد، به رياست مجلس سنا رسيد.
مستشارالدوله صادق در سال 1332 در سن 88 سالگي در تهران درگذشت و طومار زندگيش كه در دوران شش پادشاه مصدر خدمات مهم بود، درهم پيچيده شد و در مقبره ظهيرالدوله مدفون گرديد.
منابع:
1- کتاب شرح رجال سیاسی نظامی معاصر ایران، ج 2، نوشته دکتر باقر عاقلی ، انتشارات گفتار با همکاری نشر علم، 1380
