فلاويوس كاسيودوروس [1]، سناتور، راهب، و نويسندهاي بود كه بهواسطه اداره كتابخانه خود در ويواريوم شهرت يافت. وي در حدود سال 485م. در جنوب ايتاليا متولد شد و پس از 580م. چشم از جهان فرو بست. هر چند معاصرانش وي را سناتور ميخواندند، ولي نويسندگان بعدي بانام كاسيودوروس از او ياد ميكنند. از فرزانگي و خردي كه در نوشتههاي او نمايان است، چنين برميآيد كه وي علوم هفتگانه مرسوم را براي كار در دستگاه حكومتي فرا گرفته بود. وي علاوه بر ايراد خطابه، هنگام اشتغال بهكار حكومتي در راونا، فرصت يافت به خلق آثاري بپردازد، مانند «تاريخ گوتها» [2]، وقايع نامهها، و چند رساله ديگر.
در 540م.، زماني كه شهر سلطنتي راونا در يورش بليساريوس [3] سقوط كرد، عصر اقتدار گوتها عملا پايان يافت. در همان اوان و احتمالا به سبب همين پيشامد كاسيودوروس از مقام خود كنارهگيري كرد. وي ابتدا تأسيس دانشگاهي در روم، به سبك مدارس اسكندريه و نيزيبوس [4] سوريه را به پاپ آگاپتوس پيشنهاد كرد كه ناگزير، بهدليل شرايط نامساعد، از اجراي اين طرح صرفنظر كردند؛ اما ظاهرآ به سبب همين پيشنهاد پاپ كتابخانهاي در روم بنا نهاد.
كاسيودوروس سپس به جنوب ايتاليا، مكاني كه ميتوانست در آن صومعهاي را تأسيس و اداره كند، بازگشت. عزلتگاه مقدسي كه وي بنا كرد يك زندان غمافزا نبود، بلكه ملك وي بهنام اسكويلاس، مشرف به خليجي زيبا و داراي تجملات و جاذبههاي بسياري، مانند آبنماها و بركههاي پر از ماهي بود. صومعه نام خود را از همين مورد اخير گرفته است (ويواريوم، يعني حوض ماهي). آرمان كاسيودوروس، سوادآموزي كامل راهبان بود. وي بر اين باور بود كه سوادِ خواندن، اساس آموزش و پرورش است و كلام نوشته شده وسيلهاي براي رشد كمال فردي و رسيدن به دركِ عميقتر انجيل است. اثر او بهنام «آشنايي با نوشتههاي الهي و دنيوي» برنامه عمومي آموزش صومعهاي را تصوير ميكند. خواندن بهمنظور عبادت طبعآ والاترين جايگاه را داشت و محتواي نخستين كتاب از مجموعه دو كتاب او را دربرميگرفت. هدف، دانستن كامل انجيل بود و از آنجا كه مزامير بسيار خوانده ميشدند، لازم بود كه مجموعه مزامير به حافظه سپرده شوند. اين مجموعه 1399 سطري بدين صورت تقسيم ميشد: منطق (ديالكتيك) 37 درصد، خطابه 17 درصد، حساب 16 درصد، موسيقي 14 درصد، هيئت 5/7 درصد، دستور زبان 5 درصد، و هندسه 5/3 درصد. نسبت اهميتي كه به مباحث مختلف داده شده نشانگر درونمايهاي عمدتآ ادبي است كه برنامه درسي مدارس آن دوره را تشكيل ميداد.
براي آنان كه از توان فكري كافي براي دنبال كردن برنامه درسي معمول علوم هفتگانه برخوردار نبودند، مقررات ويژهاي وضع شده بود. در مورد آنها مطالعه سرفصلها و اطلاع از سودمند بودن علوم هفتگانه كفايت ميكرد. كاسيودوروس آموزش عملي در زمينه نيازهاي اساسي صومعه را براي اين افراد توصيه كرد. اين برنامه آموزشي شامل مطالعه آثار نويسندگاني مانند گارگيليوس مارشال، كولوملا و اميليانوس در زمينه كشت و زرع، باغباني، پرورش زنبور عسل، پرندگان، ماهيها، و مطالعه گياهان بود.
اين دو كتاب فهم صحيح انجيل را آموزش ميدادند و اين هنري بود كه علوم هفتگانه راهنماي آن بود. كاسيودوروس برنامه درسي خود را بهصورت روشهايي براي درك كامل انجيل تدوين كرد. اينها شامل نحوه قرائت انجيل، چگونگي درك آن و نحوه تفسير آن در پرتو نظرات مفسران صالح بود. علاوه بر آن، شيوه تفحص در نسخ خطي و چگونگي ويرايش و نسخهبرداري از آنها را نيز دربرميگرفت تا بدان وسيله خطابههاي مكتوب بهصورت دست نخورده حفظ و به نسلهاي آينده منتقل شوند. بخش انتهايي نخستين كتاب به فنون نسخهبرداري از متون ادبي ميپرداخت.
كاسيودوروس توجه خود را به گنجاندن كار فكري در حيطه وظايف صومعه معطوف كرد. تحت هدايت وي فعاليتهاي تكثير، ترجمه، و تصحيح متون دستنويس در رديف امور روزمره راهبان تعليمديده قرار گرفت. اتاق كتابت براي آسايش نسخهبرداران، ويراستاران، و صحافان مجهز به ابزار مكانيكي مانند شاخص آفتاب و ساعت آبي براي اطلاع از زمان بود، و روشنايي آن با چراغهايي تأمين ميشد كه بهطور مرتب به آنها سوخت ميرساندند، بهطوري كه حتي هواي ابري يا رسيدن شب وقفهاي در كار آنها ايجاد نميكرد.
كاسيودوروس علاوه بر تنظيم قواعد عملي، به تهيه كتابشناسيهاي كامل در زمينه رونوشتبرداري از نسخ خطي براي رشتههاي نزديك بههم اقدام كرد. وي براي كمك به مطالعه و درك صحيح نسخ خطي، كسب اطلاعات جغرافيايي و خلاصهنويسي و برخي دانشهاي ديگر را توصيه ميكرد. از آنجا كه درست نوشتن اهميت زيادي داشت، كاسيودوروس آثار استاندارد از جمله كتاب خود بهنام «املاي صحيح» [5] را توصيه ميكرد. برخي راهبان نيز عهدهدار كارهاي پيشرفتهتري بودند. از آنجا كه همه راهبان، يوناني نميدانستند، برخي از راهبان اين متون را به لاتين ترجمه ميكردند. نقد متون نيز به مصححها واگذار ميشد كه به مقابله نسخههاي متعدد ميپرداختند و يادداشتها و علائم و اِعراب را اضافه مينمودند.
كار صحافيِ دستنويسهايي كه توليد ميشد از اهميت بسياري برخوردار بود. كاسيودوروس گروهي از صحافان را به آراستن كتابها، يا به قول خود وي، به تهيه "جامه عروسي براي ضيافت بهشتي" گماشته بود و مقصود از اين تزيينات خارجي انعكاس زيبايي محتواي آنها بود. به صحافان، مستورهاي از نمونههاي صحافي شده ميدادند تا در انتخاب صحافي مناسب ياري شوند.
هر چند دانش ما از مجموعه كتابخانه ويواريوم اندك است، اما كليد تجسم اين مجموعه را در «دستنامه» كاسيودوروس ميتوان يافت. وي به 123 نويسنده اشاره ميكند كه شامل نويسندگان يوناني و رومي ميشود، از جمله: ارسطو، هومر، بقراط، ديوسكوريدس [6]، اقليدس، ارشميدس، جالينوس، افلاطون، انيوس، لوكرتيوس، وارو، سيسرو، ويرژيل، هوراس كولوملام فورتوناتيوس [7]، والريوس پروبوس، سِنكا، پليني، كوئينتيليان [8]، و ماكروبيوس. برخي كتابهاي دستنويس كتابخانه ويواريوم هنوز موجود هستند. فهرست اين كتابها توسط دي. ام. كاپويينز تهيه شده است. كتابخانه داراي نُه قفسه بود و كتابهاي يوناني در قفسه هشتم در كنار هم قرار گرفته بودند. طرح طبقهبندي كتابخانه، نه بر اساس نام مؤلف كه بر اساس موضوع بود و در برخي موارد، چندين كتاب كه موضوع واحدي داشتند با هم بهصورت يك مجلد صحافي شده بودند.
مآخذ:
1) Cappuyns, D. M. Dictionaire d'Histoire et Geographie Ecclesiastiques. Vol.2, S.V. "Cassiodore";
2) Cassiodorus. Institutiones. edited by R.A.B. Mynors. [sl:sn], 1937;
3) Jones. L.W. Cassiodorus Senator: An Introduction to Divine and Human Readings. [SL:Sn], 1946.
پی نوشت:
[1]. Cassiodorus
[2]. History of the Goths
[3]. Belisarius
[4]. Nisibus
[5]. Orthographia
[6]. Dioscorides
[7]. Horace Columellam Fortunatius
[8]. Quintilian
