پس از چندی، تحت تاثیر آموزه ی لوگوس هراکلیت قرار گرفت و سرانجام در سال ۳۰۰ پیش از میلاد، مکتب فلسفی خود را بنیاد گذاشت. چون به عنوان غيريونانی اجازه نداشت صاحب ملک شخصی باشد، اهالی محل، رواقی را در نزديکی بازار آتن جهت تدريس فلسفه در اختيار او گذاشتند و به اين ترتيب، هواداران فلسفه ی او را که در آغاز زنونيان نام داشتند، رواقیان ناميدند.

 زنون فاقد فرهمندی يک فيلسوف يونانی بود، اما گذشت زمان نشان داد که آموزه و رويکرد او به زندگی، به نيازهای زمانه اش پاسخ می دهد. در آغاز، در آتن فلسفه ی جديدی را که ریاضت کشی می آموخت مسخره می کردند، اما آموزه های فرسخته ی اخلاقی مکتب زنون، آنچنان بر سر زبان ها افتاد که وقتی می خواستند آدمی را اخلاقی معرفی کنند می گفتند: آن شخص از زنون هم اخلاقی تر است.

به عقیده ی زنون، غایتمندی و زیبایی جهان شگفت آور و پرهیبت است. زنون باور عمیق داشت که نظم پرشکوه جهان نمی تواند تصادفی باشد، بلکه این نظم محصول نقشه ی پرمعنای لوگوس است. لوگوس در فلسفه ی رواقی فقط به معنی خرد یا گفتگو نیست، بلکه بیش از هر چیز به معنی «خرد جهانی آفریننده» و هم معنی با خدا، زئوس، نیروی اولیه، آتش آغازین، قانون جهان، مشیت خدایی و سرنوشت است. به عقیده ی زنون، وظیفه ی فلسفه پژوهش در این باره است که لوگوس چگونه جهان را اداره می-کند و کدام اهداف از آن برای زندگی عملی قابل دریافت است. پس می توان گفت که مکتب رواقی، فلسفه ی لوگوس است.

برای رواقیان خدا و طبیعت یکی است و آن ها دو نامی هستند که بر یک واقعیت اطلاق می شوند. به روایت دیوگنس لائرتیوس، زنون بر این باوربود که کل جهان و آسمان جوهر خدا هستند. همه چیز خداست، همه چیز لوگوس است و همه چیز در حد امکان خوب است. جهان ارگانیسمی واحد و دارای روح است، موجود زنده ای که عقل دارد و یک انسان بزرگ خدایی به صورت یک گلوله.

برای رواقیان همه چیز ماده است. حتا لوگوس یعنی خرد جهانی خدایی نیز یک ذات روحی ناب نیست، بلکه بیشتر به مثابه آتشی مادی اندیشیده می شود. خدا برای رواقیان فراتر از جهان نیست، بلکه جهان، کالبد خداست.

زنون معتقد بود که خرد جهانی، همه ی اشیا و رویدادها را برای همه ی زمان ها بصورتی قانونمند بر هم منطبق کرده است، به گونه ای که آینده هیچ چیز تازه ای در بر ندارد. به نظر رواقیان در روند جهان، پیشرفتی وجود ندارد و همه چیز بازگشت یکسان است. همه چیز مطابق سرنوشت صورت می پذیرد. سرنوشت، زنجیره ی علیت همه ی هستنده هاست.

در فلسفه ی زنون، وحدت پایدار ذات خدایی جهان، از طریق آموزه ی بازگشت جاویدان استوار و مستدل می گردد. به نظر او، جهان بصورت ادواری و از طریق آتشی هستی سوز نابود می شود و از نو در هیئت پیشین هستی می پذیرد. هر انسانی زندگی را بصورت پیشین و با همان دوستانی که داشت، با همان شادی ها و رنج های پیشین از سر می گیرد. این بازگشت و تکرار به نظر رواقیان نه یک بار، بلکه بارها و تا ابد ادامه خواهد یافت.

زنون با تقدیر و سرنوشت، با آرامش و تسلیم درونی و اعتمادی مومنانه به غایت برتر مشیت خدایی روبرو می شد. به نظر رواقیان، انسان نمی تواند چیزی را در فرآیند بیرونی جهان تغییر دهد، اما با رویکردی درونی می تواند نسبت به این فرآیند مواضع گوناگونی اتخاذ کند و از این طریق تصمیم بگیرد که آیا می خواهد در هماهنگی با خود و طبیعت زندگی کند یا در گسست رنج آور از آن. زیرا تقدیر و سرنوشت، کسی را که آن را می پذیرد هدایت می کند و کسی را که در مقابل آن می ایستد وادار می سازد. رواقیان تقدیر را به یک ارابه و انسان را به سگی تشبیه می کردند که او را به پشت این ارابه بسته اند. اگر سگ هوشمند باشد و با حرکت ارابه به دنبال آن بدود، داوطلبانه دویده است و از این کار نشاط هم به او دست می دهد. اما اگر مقاومت کند، ارابه او را به دنبال خود بر روی زمین خواهد کشید و موجب رنج و درد او خواهد گردید.

 برای رواقیان، اتفاق قابل پذيرش نبود و بزرگی انسان در آن بود که آنچه را که سرنوشت برايش رقم زده، داوطلبانه به امری تحمل پذير تبديل کند. چنين رويکردی را در انديشه ی اپيکتت فيلسوف رواقی روم که خود زمانی برده بود می توان مشاهده کرد در آنجا که زندگی را به صحنه ی نمايشی تشبيه می کند و می گويد: «تو بايد نقشی در يک نمايش بازی کنی که صحنه گردان آن را از پیش تعيين کرده است. اگر او نقش کوتاه يا بلندی برايت در نظر گرفته باشد، بايد آن را بپذيری. اگر نقش يک گدا باشد، بايد آن را مطابق شخصيت يک گدا بازی کنی. اگر نقش يک معلول يا يک سلطان يا شهروندی عادی را برايت در نظر گرفته باشد، وظيفه ی توست که اين نقش را به خوبی ايفا کنی. اما در هر حال، انتخاب نقش بر عهده ی ديگريست».

 به این ترتیب باید گفت که رواقیان تقديرگرا و خدمتگزار و ستايشگر لوگوس یعنی قانون اجتناب ناپذير جهانی بودند. هدف فلسفه ی رواقی، در هماهنگی زیستن با لوگوس است. یک زندگی با آرامش روحی، آزاد از عواطف و انفعالات نفس، با فضیلت و در انطباق کامل با لوگوس، حتا در زمان رنج و بدبختی.

 لوگوس به مفهوم رواقی آن، نه تنها خاستگاه همه چيز، بلکه بنياد قانونمندی رويدادهاست. در يک قانونمندی عمومی، نه تنها اشياء، بلکه شناسنده ی آنها نيز مستتر است. به اين ترتيب، ساختارهای تفکر مفهومی و واقعيت بر هم منطبق اند. بنابراين، درک لوگوس به مثابه اصل يک نظم کيهانی، نه تنها کارکرد معرفت شناختی و متافيزيکی مهمی دارد، بلکه اين آموزه فراتر از آن اين امکان را نيز پديد می آورد که روندهای طبيعت هم علّی و هم غايتمندانه فهم شوند. آنجا که غايت ها تاثيرگذارند، اهدافی نيز وجود دارند که می بايست متحقق گردند و اين به اين معناست که طبيعت، مطابق درک غايت شناختی، نظمی هنجاری نيز به حساب می آيد. خصلت هنجاری مفهوم رواقی طبيعت، بر شالوده ی کارکرد آن در فلسفه ی اخلاق استوار است که واجد خصلتی با حق طبيعی است.

منابع:

www.philosophers.atspace.com/Stoic_zeno.htm