زندگی

ژاک آناتول فرانسوا تیبو در 16 آوریل 1844 در پاریس بدنیا آمد. پدرش صاحب يك كتابفروشي بزرگ به نام كتابخانه فرانسه بود و الهام بخش اين نويسنده بزرگ در برگزيدن نام مستعار ادبي خود شد.

فرانس از همان اوان كودكي، كتابخوان و اهل مطالعه بود با اين حال در مدرسه دانش آموزي متوسط بود. او در خلال دوره دبيرستان عقايدي ضدمبلغان ديني پيدا كرد كه تا آخر عمر همراه او بود و حتي به مخالفت شديد او با كليسا و تئوري هاي مذهبي منجر شد.

سال هاي جواني فرانس همان طور كه در كتاب دوست من مي نويسد درخوشي گذشت. با اينكه او در امتحان دوم دبيرستان چندين بار مردود شده بود، عاقبت در ۲۰سالگي آن را پشت سر گذاشت. سپس مدتي را به عنوان دستيار پدرش در كتابخانه فعاليت كرد و اندك زماني را نيز نزد يك انتشاراتي مشغول به كار شد. با از كارافتادگي پدر، فرانس به مشاغل گوناگوني پرداخت و مدتي را نيز به تصحيح كتب گذراند. او در اين هنگام به عضويت گروه شاعران پارناسي درآمد و در جوامع ادبي صاحب شهرت شد.

در سال 1875 روزنامه اي فرانسوي از فرانس براي نوشتن نقدهايي بر آثار نويسندگان معاصر دعوت به عمل آورد و او يك سال بعد اين پيشنهاد را پذيرفت و ستون نقد ادبي خود را هفته اي يك بار منتشر كرد و تا سه سال نوشتن اين ستون را ادامه داد كه بعدها مجموعه چهار جلدي آن گردآوري و منتشر شد.

فرانس در 1877 ازدواج کرد و صاحب دختری شد.

در سال 1976 فرانس به كمك يكي از شاعران برجسته گروه به نام لوكنت دوليزل توانست در كتابخانه مجلس فرانسه صاحب شغلي شود كه 14 سال به آن مشغول بود. او به اصرار دوست شاعر خود، اولين مجموعه شعرش را در سال 1879 به چاپ رسانيد.

فرانس در مقام يك رمان نويس، كار خود را با نگاشتن جنايت هاي سيلوستر فوبارد به سال 1881 آغاز كرد. در اولين گام فرانس طعم موفقيت را چشيد چرا كه نثر غني و ساختار قوي داستان، بسياري را به تحسين واداشت و جايزه آكادمي ادبيات فرانسه را براي او به ارمغان آورد.

فرانس در 1893 از همسر اول خود جدا شد.

در خلال سال هاي 1897 تا 1901 چهار جلد رمان تاريخ معاصر به رشته تحرير درآورد.

در سال 1890 از شغل خود استعفا داد و در سال 1896 به رياست آكادمي ادبي فرانسه انتخاب شد.

سال هاي آخر عمر فرانس بيشتر در سايه مشكلات شخصي اش گذشت. همسر دومش در سال 1910 از دنيا رفت و 7 سال بعد دخترش سوزان جان خود را از دست داد و در سال 1911 معشوقه آمريكايي اش خودكشي كرد. او كه در اين سال ها زنان را مايه رنج خود مي ديد در يكي از آثار خود مي نويسد: داروهاي زيادي براي به حرف آوردن زنان وجود دارد اما هيچ دوايي آنها را ساكت نخواهد كرد.

در سال 1921 آثار و نوشته هاي او در زمره كتب ممنوع الانتشار كليساي كاتوليك ايتاليا قرار گرفت.

در سال 1924 موفق به دریافت جایزه نوبل ادبیات شد.

ضديت فرانس با نمادهاي بورژوازي در نهايت به حمايت او از حزب كمونيست فرانسه منجر شد.

آناتول فرانس سرانجام در 12 اكتبر 1924 ديده از جهان فروبست. مراسم تدفين او مملو از شخصيت هاي برجسته حكومتي بود. نكته جالب اينكه سخنراني مراسم به شاعر برجسته پل والري محول شد و او به جاي تعاريف معمول در چنين مراسمي به شدت به آثار و عقايد فرانس حمله كرد.

آثار

آناتول فرانس در 1868 اولین اثر تحقیقی خود را درباره آلفرد دو وینیی Alfred de Vigny انتشار داد و سال بعد به عنوان ممیز در مجموعه‌های شعر جدید که به نام پارناس معاصر Parnasse Contemporain منتشر می‌شد، بکار پرداخت. در 1871 در دومین جلد مجموعه، دو شعر انتشار داد.

در 1873 اشعار طلایی Poemes dores را منتشر کرد که به لوکنت دولیل تقدیم شده بود. این اشعار توصیفی و موزون در سبک اشعار پارناسی بود که توجه شاعر را به فنون و صناعت شعر نشان می‌داد، چنانکه گاه لحن توصیفی در آن تاحد پرده نقاشی اساطیری پیش می‌رفت و شوق آناتول فرانس را به افسانه‌های کهن آشکار می‌ساخت.

در 1876 نمایشنامه منظوم عروسیهای مردم کورنت Les Noces corinthiennes را انتشار داد که نمایشنامه‌ای مربوط به عده کهن بود و در 1902 در پاریس بر صحنه آمد. موضوع نمایشنامه داستان ساده‌ای است که در شهر کورنت از شهرهای یونان باستان در نخستین قرنهای مسیحیت جریان یافته و بر مبنای جدال میان طرفداران دین پیروز مسیح و مشرکان واقع شده است. عشق جوانی مسیحی را به دختری از خانواده کافران نشان می‌دهد که به ناکامی و مرگ دختر می‌انجامد. این نمایشنامه اگرچه فاقد تحرک نمایشی بود، به سبب شیوه نگارش زیبا و شاعرانه، اثری ممتاز به شمار آمد.

در فاصله سال های 1876 تا 1893 آناتول فرانس پیاپی آثاری منتشر می‌کرد که بیشتر آنها با اقبال عمومی همراه بود. از آن جمله است: داستان کوتاه ژوکاست و گربه لاغر (Jocaste et le chat maigre (1879، رمان جنایت سیلوستر بونار (Crime de Sylvestre Bomnard (1881 که او را به شهرت رساند. قهرمان این اثر که سبک خاص آناتول فرانس را در بردارد، مردی با فرهنگ و عاشق کتاب است که میان کتاب به سر می‌برد و زندگی را از خلال کتاب می‌بیند. نویسنده با هنرمندی بسیار اندیشه‌ها، شورشها، قضاوتها و طرز تفکر دانشمندانه او را درباره زندگی به شیوه‌ای دلپذیر بیان می‌کند و نگارش رنگین سبک پارناسی را با صراحت رئالیسم استادش فلوبر می‌آمیزد. داستان جنایت سیلوستر بونار موفقیت بسیار به دست آورد، امیال ژان سروین (Les Desirs de Jean Servien (1882 که از عشق آناتول فرانس به هنرپیشه‌ای الهام گرفته بود، دارای قسمتهای بسیار زیبایی است برمبنای تحلیل دقیق روانی و اخلاقی.

از جمله آثار آناتول فرانس که خاطرات زندگی او را در بردارد، کتاب دوست من Le Livre de mon ami (1885) است. نویسنده در ورای چهره قهرمان کتاب، پیر نوزی‌یر Pierre Nozieres، چهره خود را نهان کرده و بدین طریق توانسته است در نقل خاطرات شخصی، تغییرات لطیف و دلپذیری بدهد و در میان تصویرهای دوران کودکی، نکته‌های خاصی نیز از دوره بلوغ و پختگی خود بگنجاند و با شیوه‌ای دقیق و نکته‌سنجی فراوان چهره بعضی از دوستان و خویشاوندان را از چشم کودکی پنج تا هفت ساله ترسیم و از نظر پیر کوچک درباره مشاهدات خود قضاوت کند.

از آثار دیگری که برمبنای خاطرات شخصی آناتول فرانس قرار گرفته است، می‌توان از این آثار نام برد: پیرنوزی‌یر Pierre Noziere (1899)، پیر کوچک Le Petit Pierre (1918)، زندگی نوشکفته La Vie en fleur (1922)، که در همه آنها تخیلی دلنشین، مقامی بیش از واقعیت دارد.

موضوع اصلی که در همه آثار آناتول فرانس مورد هجو و انتقاد قرارگرفته، عالم مسیحیت و جامعه نوین آن است. از جمله رمانهای معروف او در انتقاد مذهبی رمان تائیس (That’s (1890 است که تورات بی‌ایمانان خوانده شده. آناتول فرانس در این اثر با ناباوری به بحثهایی طنزآمیز درباره مذهب و زندگی روحی و اخلاقی قدیسان و شهیدان قرون اول مسیحیت می‌پردازد و از تمدن یونان باستان وصف استادانه‌ای به عمل می‌آورد. داستان از نظر قالب و شیوه نثرنویسی از شکوه و جلال بسیار برخوردار است و توجه تازه آناتول فرانس را به نوشتن رمانهای بزرگ نشان می‌دهد. تائیس موفقیتی خارق‌العاده به دست آورد و در 1894 از آن اپرایی ساخته شد با آهنگ ماسنه Masenet آهنگساز معروف فرانسوی. از آن پس آناتول فرانس راه تازه‌ای پیش گرفت به سبک ولتر حاکی از بی‌ایمانی و شکاکی مذهبی و انتقاد آمیخته به طنز و نیشخند. نمونه این شیوه را در بریان پزی ملکه پدوک (ملکه سبا) La Rotisserie de la Reine Pedauque (1893) و عقاید آقای ژروم کوانیار Les Opinions de M.Jerome Coignard می‌توان دید. آناتول فرانس در کتاب اخیر عقاید ژروم کوانیار، روحانی لطیف طبع و دانشمند و عالم علوم الهی و استاد هنر را از زبان شاگردش که در عین حال شاگرد دکان بریان‌پزی پدر خویش است، بیان می‌کند. پسر که راوی داستان است بحثها و جدلهایی را که استادش به مناسبتهای گوناگون پیش می‌کشد، احساسها و قضاوتها و بی‌ایمانیهای تلخ وعقاید انقلابی او را به طور مشروح بیان می‌کند و خواننده را با اشخاص مختلف و جاهای مختلف روبرو می‌کند و همین برخوردها به آناتول فرانس امکان می‌دهد که زمینه بحثهایی را درباره سیاست و نکته‌های روحی و اخلاقی وتحلیل جامعه فراهم آورد. چیزی که اثر را دلپذیر می‌سازد، لحن مطایبه‌آمیز نویسنده است در بیان اندیشه‌های جاری قرن هیجدهم. در واقع آبه ژروم کوانیار سخنگوی آناتول فرانس است که خواننده را در خلال شیوه فصیح انشا و در پیچ و خم بحثها با موضوعهای اصلی آثار او آشنا می‌کند.

آناتول فرانس از 1885 منتقد ادبی روزنامه تان Temps گشت و مقاله‌های انتقادی خود را که در این روزنامه انتشار می‌داد که در پنج جلد به نام زندگی ادبی La literaire فراهم آورد و اولین جلد آن در 1888 منتشر گشت.

رمان زنبق سرخ Le Lys rouge (1894) از زندگی مادام آرمان دوکایاوه Mme Arman deCaillavet که دوستیش با آناتول فرانس از 1888 آغاز شد، الهام گرفته است و وقایع یکی از محافل ادبی پاریس را در اواخر قرن نوزدهم وصف می‌کند. آناتول فرانس اگرچه با شیوه نگارش رمان احساسی و تحلیلی مأنوس نبود، با انتشار زنبق سرخ در ردیف آلفونس دوده و گی دی موپاسان قرار گرفت، اما دنباله این نوع رمان‌نویسی را به زودی رها کرد. زنبق سرخ در 1899 برصحنه تئاتر برده شد.

باغ اپیکور Le Jardin d’Epicure (1894) شامل مقاله‌های کوتاهی است در موضوعهای گوناگون و زندگی و مرگ و شیوه دست یافتن به خوشبختی و حفظ آن، یا درباره تفسیرهای مختلف از وقایع جاری که غالب آن از بهترین مقاله‌های آناتول فرانس به شمار می‌آید و معرف کامل فلسفه و طرز تفکر او است. در نظر آناتول فرانس وجود هیچ چیز به خودش بسته نیست مثلاً نادانی از شرایط لازم عالم هستی است، اگر همه چیز را می‌دانستیم، نمی‌توانستیم زندگی را حتی یک ساعت تحمل کنیم. احساسهایی که زندگی را برای ما شیرین یا لااقل قابل تحمل می‌کند، تنها زائیده دروغ و خیالات واهی است. این موضوع که زندگی خوب یا بد است، حرفی بی‌معنی است. باید گفت که زندگی خوب و بد، گوارا و ناگوار، پرجاذبه و نفرت‌انگیز، شیرین و تلخ و خلاصه همه چیز است و حال که آداب و رسوم وعادتهای زندگی قرن به قرن تغییر می‌یابد، پس عقل ایجاب می‌کند که زندگی را آنچنانکه هست، بپذیریم.

آناتول فرانس در 1896 به عضویت آکادمی فرانسه درآمد. پس از آن تاریخ معاصر L’Histoire contemporaine را میان سالهای 1897 و 1901 در چهار جلد انتشار داد و در آن از جامعه عصر خود با لحنی تلخ انتقاد کرد. قهرمان کتاب شخصیتی است که در جامعه قرن نوزدهم همان وضع را دارد که آبه کوانیار در آغاز قرن هیجدهم داشته است. این کتاب از نظر عامه مردم شاهکار آناتول فرانس به شمار آمد.

مجموعه داستان کرنکبیل Crainquebille (1903) متعلق به دوره‌ای است که در هنر نویسندگی آناتول فرانس تحولی آشکار پدید آمده است. دنباله بی‌ایمانی و شکاکیت رها شده و به راهنمایی در نظام اجتماعی و عدالت و قوانین انسانی روی آورده شده است. کرنکبیل قهرمان داستان، فروشنده دوره‌گردی است که به اتهام دشنام دادن به مأمور انتظامی به زندان می‌افتد و پس از رهایی از زندان مورد تحقیر مشتریان قرار می‌گیرد و همه آنان را از دست می‌دهد و به فقر و گرسنگی دچار می‌شود و این‌بار که از روی عمد به مأمور دیگری دشنام می‌دهد تا به زندان بیفتد و از مسکن و غذای رایگان برخوردار گردد، مقامات انتظامی او را احمق بینوا می‌خوانند و پدرانه به ملامتش می‌پردازند. این داستان به سبب هجو نیشدار و مستقیم دستگاه عدالت، موفقیت بسیار یافت و از آن نمایشنامه‌ای اقتباس شد که اولین بار در 1903 بر صحنه آمد.

جزیره پنگوئن‌ها L’lle des Pingouins (1908) چشم‌انداز استعاری و زننده‌ای است از تاریخ فرانسه. آناتول فرانس به تقلید افسانه‌های قدیم بروتانی، داستان عجیب کشیش سن مائل Saint Mael را نقل می‌کند که برای ارشاد اقوام کافر با وسیله‌ای ابتدایی ازآبهای اقیانوس می‌گذرد و هر چند یک‌بار به جزیره‌ای پا می‌نهد و پس از هدایت ساکنان آن به جزیره دیگر قدم می‌گذارد تا گذارش به جزیره پنگوئن‌ها می‌افتد و مرغان زیبای جزیره را که دسته دسته گرد هم آمده بودند، به جای مردمی موقر و کوتاه قد و ساده می‌گیرد و به ارشادشان می‌پردازد و تعلیم انجیل را به آنان آغاز می‌کند. بدین ترتیب قوم پنگوئن به وجود می‌آید که استعاره‌ای از مبدأ تاریخ فرانسه است. آناتول فرانس تاریخ این قوم را به تدریج پیش می‌برد تا آن را به جامعه سرمایه‌داری و انقلاب اشتراکی و جدال مسلح و تمدنهای جدید و خطاهایی که عالم بشریت تا ابد به ارتکاب آن محکوم است، می‌کشاند. تحقیق وتبحر شیطنت‌آمیز تاریخی، سبک پرشور و طبع بذله‌گوی نویسنده از این اثر پرده نقاشی دلپذیری ساخته است که در ضمن اندیشه‌های تازه انقلابی آناتول فرانس و آمادگیش را برای پذیرفتن انقلاب کمونیستی در 1917 نمودار می‌سازد.

خدایان تشنه‌اند Les Dieux ont soif (1912) از معروفترین آثار آناتول فرانس به شمار می‌آید. تار و پود این اثر از انقلاب فرانسه ساخته شده است که آناتول فرانس به خوبی آن را شناخته، از دید خاص خود به آن نگریسته و بعضی از نظریه‌های خود را درباره تاریخ و وضع بشر در آن گنجانده است. خدایان تشنه‌اند به سبب استادی آناتول فرانس در ساختن صحنه‌ها و تیزبینی در نگریستن به عمق وقایع و نفوذ به طرز تفکر عصر و توجه به انعکاس اندیشه‌ها و حوادث و آداب و رسوم و محیط اجتماعی و به سبب اسلوب فصیح و انشای شیوای کتاب، پیروزی‌ای شگفت‌انگیز به دست آورد.

از آثار مهم دیگر این دوره عصیان فرشتگان La Revolte des Anges (1914) است، کتابی اساطیری، که آناتول فرانس در آن بار دیگر به طور عمیقی نظر خویش را درباره مذهب و زندگی و عقل و هوش ارائه داده است. نظر ضدکاتولیک آناتول فرانس در این اثر به حد اعلای گستاخی رسیده است. او هرگز تا این حد در حمله به مذهب کاتولیک شدت و خشونت نشان نداده و لحن مسخره‌آمیز به کار نبرده است.

از آثار سیاسی و اجتماعی آناتول فرانس این آثار است: بر سنگ سفید Sur la Pierre blanche (1905)، نظریه‌های اجتماعی Opinions socials (1902)، به سوی زمانهای بهتر Vers les temps meilleurs (1909).

آناتول فرانس نویسنده‌ای است با هوشی تیز و ذهنی قاطع و ادراکی قوی و استعدادی عمیق در طنزگویی، با فرهنگی شگفت‌انگیز و قلبی حساس در برابر بی‌عدالتی‌ها. وی فارغ از هرگونه جریان زیبائی‌شناسی عصر خود، از نثر و نظم زبان فرانسه قالبی خاص ساخت و کوشید که نگاهبان قواعد انشا و دستور زبان و شیوه نگارش قرن هیجدهم باشد و به باقی‌مانده این شیوه، شکل هنری کمال یافته‌ای آمیخته با طنز و لطف کلام ببخشد. آناتول فرانس در زبان فرانسوی بصیرت کامل داشت و چون سدی استوار در برابر فساد و بوالهوسی افراد درباره زبان ایستاد، اما افق انتقاد بر او تنگ شد و نقدهای او در انواع نهضتهای ادبی که قدرت ادبی آینده را در دست داشتند، نفوذناپذیر آمد. با وجود این پیشرفت و نفوذ تدریجی او در مردم به خوبی درک می‌شد. آناتول فرانس سلطان نثر خوانده شده است. در نثر او هرکلمه چون نگینی بر جای خود نشسته است. سخره و هجوپردازی او در میان گرمی شاعرانه و عشق به زیبایی کلام لطف خاص می‌یابد و طنزها و مخالف‌گویی‌ها به وسیله عطوفت و دلسوزی برای عالم بشریت دلپذیر می‌گردد.

منابع:

1. کتاب فرهنگ ادبیات جهان، نوشته زهرا خانلری، نشر خوارزمی.

2. http://www.ketabnews.com

3. روزنامه شرق، 17/12/1385