واژه ی آرمان گرایی یا ایده الیسم (Idealism) که ریشه یونانی دارد، به مجموعه ی عقاید و نظریات متفاوتی گفته می شود که به این اصل باور دارند که واقعیت در اصل، صوری، روحی و غیرمادی است. البته نکته مهمی که باید از ابتدا در بررسی نظریات و درک های ایده آلیسم، بدان توجه کرد، این است که ایده آلیست ها از طیف های متفاوتی از افکار و نظریات تشکیل شده اند و نمی توان به همه آن ها از یک منظر نگریست.
یکی از این طیف ها، ایده آلیست های آنتولوژی (1) (Ontology) از قبیل افلاتون بودند که بر خلاف دیدگاه ماتریالیستی، اعتقاد به این داشتند که واقعیت در نهایت از افکار و عقاید انسان ها تشکیل شده است.
فرضیه ی ایده آلیست های علوم طبیعی، بر خلاف رئالیست ها، بر این اصل استوار بود که درک ما از واقعیت ها، به شناخت ما از آن وابسته است. و اساسی ترین عامل در رابطه ی بین حقیقت(2) و واقعیت(3)، همان میزان شناخت و دانش ما از آن پدیده ها است.
بر اساس دیدگاه کانت که به ایده آلیسم انتقادی اعتقاد داشت، تمام دانش ما از طریق اندیشه منطقی انسان سازمان می یابد و از این روی ما هیچ شناختی از واقعیت هایی که از ما پنهان است، نداریم.
هگل این تصور را که واقعیت در واقع یک لایه ی پنهانی، در تجربیات انسان است، را رد می کرد. در نظر او واقعیت یک رابطه ی پیچیده ای است که خود را در تجربیات ما نشان می دهد. دنیای صوری و غیر مادی در درک او بدین صورت تعریف می شود که این چیزی جز درک بین حقیقت و واقعیت غیرمادی نیست که در تاریخ رشد بشریت خود را نشان می دهد. بنابراین، زندگی سیاسی انسان قابل پژوهش و بررسی است، این پژوهش و بررسی هم در کلیت آن می توان صورت بگیرد، در این صورت انسان به عنوان نتیجه ی یک تکامل و فرآیند تاریخی شناخته می شود، همچنین قابل تقسیم به اجزای کوچک تر نیز است، یعنی انسان در رابطه با فلسفه، حقوق، اقتصاد، مذهب، اخلاق و هنر می تواند مورد پژوهش قرار بگیرد.
طیف دیگری از ایده آلیسم که به ایده آلیسم تاریخی موسوم هستند، معتقدند که عقاید و درک ما تنها متحرک اصلی تاریخ هستند. نمونه بارز این نوع درک را می توان در دیدگاه وبر (Weber) و پژوهش او در مورد اهمیت اخلاق پروتستانی در رشد و توسعه کاپیتالیسم یافت.
در برابر این دیدگاه، نظریه مارکسیستی ماتریالیسم تاریخی قرار دارد که معتقد است که رشد و توسعه ی کاپیتالیسم را باید از نظر شیوه ی تولید و مبارزه ی طبقاتی آن دوره بررسی و پژوهش کرد.
ایده آلیسم اخلاقی و سیاسی نیز طیف دیگری از این دیدگاه است .این دیدگاه عنوان می کند که اگر عملکرد انسان ها از انگیزه ی والایی برخوردار باشد، در نتیجه می تواند عقاید و نظریات والایی را نیز توسعه و رشد دهد. به عقیده ی ایده آلیسم اخلاقی و سیاسی، که در برابر دیدگاه آلتوریسم (Alturism) قرار دارد، عملکرد انسان باید فراتر از خواسته های شخصی او باشد و انسان باید به خاطر خدای خود، به آرمان های والایی از قبیل اعتقادات و وظایف مذهبی و یا باورهای سیاسی خود پایبند باشد.
در روابط بین المللی، ایده آلیسم سیاسی از رئالیسم متمایز است؛ تمایز در این اصل مهم که ایده آلیست ها بر خلاف رئالیست ها که معتقد به پژوهش روابط بین المللی با تکیه بر دستگاه قدرت و توازن قدرت بین دولت ها می باشد، ایده آلیسم به نقطه ی شروع پژوهش استوار بر عدالت و وظایف اخلاقی در روابط بین الملل اعتقاد دارد. به طور کلی نظریه ی ایده آلیسم سیاسی در روابط بین الملل موقعیت چندانی به دست نیاورده است و اغلب پژوهشگران نظریه ی ایده آلیسم سیاسی را غیر واقع بینانه و آرمان گرایانه و اتوپیایی می پندارند.
پاورقی ها:
1- فلسفه هستی شناسی
2- Subject
3-Object
منابع:
1- کتاب دانش نامه در علم سیاست، نوشته علی رحیق اعضان، با همکاری مارک گلی، انتشارات فرهنگی صبا، 1384.
