روزه یا «صوم» در لغت به معناي خودداري از عمل است البته در معناي آن اين قيد را اضافه كردهاند كه به معناي خودداري از كارهاي مخصوصي است كه دل آدمي مشتاق آن باشد و اشتهاي آن را داشته باشد. صوم در فرهنگ و شريعت ديني عبارت از خودداري و پرهيز از چيزهايي خاص در زمان معين است.
روزه در ادیان و آیین ها
اديان گوناگون طي قرون متمادي، هر يك راه و روش و آئينهاي خاصي را براي ارتقاي روحي و رواني بر پيروان خود واجب دانستهاند. از جمله اين آموزههاي ديني روزه است كه در اديان، آئينها و سرزمينهاي مختلف، شكلهاي گوناگون و گاه بسيار متفاوت به خود گرفته است.
تفاوت روزه در اديان از جهت تعداد روزها و چگونگي روزههاست، هرچند در اديان مختلف جزئيات و كيفيت روزه تفاوت دارد اما اصل حكم روزه وجود دارد و هدف آن بطور كلي تهذيب نفس و ايجاد طهارت و پاكي معنوي و رفع رنج و بلاست.
هندوئيسم: هندوها معمولاً در روزهاي ماه جديد و جشنهايي مانند SHIVRATRI، DURGA PUJA و SARASWATI PUJA روزه ميگيرند. زنان شمال هند در روز KARVA CHAUTH هم روزه ميگيرند. نحوه روزه بستگي به خود فرد دارد. ممكن است روزه، امتناع از خوردن و آشاميدن هر نوع غذا يا نوشيدني براي مدت 24 ساعت باشد، اما بيشتر شامل نخوردن غذاهاي جامد است و نوشيدن مقداري آب يا شير مجاز است. هدف از اين روزه، افزايش تمركز در مديتيشن يا عبادت براي تطهير درون است و گاهي به عنوان دادن يك قرباني در نظر گرفته ميشود.
بوديسم: همه فرقههاي اصلي بوديسم دورههايي براي روزه دارند كه معمولاً روزهاي چهاردهم ماه و ديگر روزهاي مقدس است. در آيين بودا، روزه به معناي خودداري از خوردن غذاهاي جامد است، ولي استفاده از برخي مايعات مانعي ندارد. روزه بودائيان روشي براي پاك سازي است. راهبان بودايي براي آزادسازي ذهن روزه ميگيرند. بعضي از راهبان بودايي كشور تبت، براي كمك به رسيدن اهداف يوگا، نظير انرژي دروني، روزه ميگيرند.
آئين جين: زاهدان پيرو آئين جين براي ايجاد آمادگي روحي خود براي برخي جشنها و اعياد روزه نگه ميدارند، همچنين پارسايان آئين جين بهترين مرگ را مرگ در اثر پرهيز كامل از غذا و آب ميدانند و بسياري از آنها داوطلبانه راه روزهدار را در پيش مي گيرند تا بدين طريق به زندگي خود پايان بخشند.
لامائيسم: لامائيستها در هر ماه روزهاي 14 و 15 و 29 و 30 تنها از غذاي آردي و چاي تناول ميكنند ولي پارسايان اين مذهب در طول اين چهار روز تا غروب آفتاب هيچ نميخورند.
صابئين: صابئين يا مندائيان (پيروان حضرت يحيي) در روزهاي ويژهاي از سال كه آنها را مبطل مينامند از خوردن گوشت، ماهي، تخم مرغ خودداري ميكنند از جمله اين روزها 26 و 27 و 28 و 29 و 30 ماه سمبلتا، روزهاي ششم و هفتم ماه دولا و روز دوم ماه هطيا است.
آنها روزه واقعي را روزهدار بودن اعضا و جوارح آدمي ميدانند كه در كتاب كنزاربا يا صحف آدم مقدسترين كتاب مندائيها آمده است: «اي مومنان برايتان گفتم كه روزه بزرگ فقط نهي از خوردن و آشاميدن نيست بلكه ديدگانتان را از نگاههاي هيز و شيطاني و گوشهايتان را از شنيدن حرفهايي كه مردم در خانه خود ميزنند برحذر داريد و زبانهايتان را به گفتارهاي دروغ و ناپسند نيالائيد و ....».
زرتشتي: در آيين زرتشت، زرتشتيان بايد در سه بخش معنوي «شنوايي»، «انديشه» و «احساس» هميشه روزه باشند؛ به آن معنا كه از طريق اين سه حس از نيكي دور نشوند و «انديشه و احساس و شنوايي» شان هميشه سرشار از نيكي باشد. با اينحال زرتشتيان براي افراط نكردن در خوردن گوشت حيوانات روزهاي دوم و دوازدهم و چهاردهم و بيست و يكم هر ماه زرتشتيان از خوردن گوشت پرهيز ميكنند. همچنين زرتشتيان پس از مرگ يكي از نزديكان، به مدت سه شب از پختن يا خوردن گوشت پرهيز ميكنند.
يهوديت: يهوديها در يوم كيپور (YOM KIPPUR) روزه ميگيرند. يوم كيپور تعطيلي مذهبي يهوديان در ماه سپتامبر يا اكتبر است كه مردم در آن روز روزه ميگيرند و در كنيسه، دعاي صبر ميخوانند. آن روز را، روز كفاره هم ميگويند. يهوديان شش روز ديگر را نيز روزه ميگيرند كه "TISHA B'AV" (نهم آوريل، روزي كه معبد يهوديان در آن روز تخريب شد) از آن جمله است.
در «يوم كيپور» و "TISHA B'AV" خوردن و آشاميدن از زمان غروب آفتاب تا غروب بعدي به مدت 24 ساعت ممنوع است، در حالي كه در ساير ايام، اين محدوديت از طلوع تا غروب آفتاب است. هدف از روزه در دين يهوديت، استغفار از گناهان يا درخواست حاجت خاصي از خداست.
مسيحيت: مسيحيت فرقههاي زيادي دارد كه شايد به دليل عدم تفاهم بر روي اصول ديني، فرهنگ متفاوت مسيحيان و سليقههاي شخصي بوده است. گاهي تفاوت اعتقادي بين اين فرقهها آنقدر زياد است كه شايد هر كدام دين متفاوتي به نظر آيند.
آيين كاتوليك: كاتوليكها در روزهاي چهارشنبه خاكستر «ASH WEDNESDAY» (اولين روز ايام روزه مسيحيان) و جمعههاي ايام روزه «LENT» و جمعه پاك «GOOD FRIDAY» روزه ميگيرند و از خوردن گوشت خودداري ميكنند. كاتوليكها قرنهاي متمادي از خوردن اين ماده غذايي در تمام جمعهها منع شده بودند، اما از اواسط دهه 1960 خودداري از مصرف گوشت در جمعههاي خارج از ايام روزه، به نظر محلي و شخصي افراد واگذار شد.
در روز چهارشنبه خاكستر و جمعه پاك، خوردن دو وعده غذايي كوچك و يك وعده غذايي عادي جايز است، اما خوردن گوشت ممنوع است. در ساير جمعههاي ايام روزه نيز مصرف هر نوع گوشتي حرام است. براي روزههاي اختياري در روزهاي جمعه، برخي افراد به جاي خودداري از غذا خوردن، رياضت ديگري را براي تقرب در نظر ميگيرند يا نماز مخصوصي را ميخوانند.
هدف از اين روزه كنترل هواهاي نفساني و رياضت كشيدن براي بخشايش گناهان و همدردي با فقراست.
آيين ارتدوكس شرقي: در اين فرقه، دورههاي متعددي براي روزه وجود دارد كه شامل ايام روزه «LENT»، روزههاي رسولان «APOSTELS»، روزه آسودن يا دورماسيون «DORMITION»، روزه تولد مسيح «NATIVITY» و روزههاي ديگر است. هر چهارشنبه و جمعه، روزهاي روزه به شمار ميآيند به غير از آنهايي كه در هفتههاي خالي از روزه واقع ميشوند.
در روزه اين آيين به طور كلي مصرف گوشت، لبنيات و تخم مرغ ممنوع است. ماهي در برخي روزهاي روزه ممنوع است و در بعضي روزها مجاز.
ارتدوكسها به اين دليل روزه ميگيرند كه معتقدند پرهيز از شكم پروري، رحمت خدا را براي آنها به ارمغان ميآورد.
آئين پروتستان: روزه در اين آيين، قانون جامعي ندارد، بلكه به انتخاب و صلاحديد افراد، كليساها، مؤسسات يا انجمنهاست. برخي از افراد كلاً از مصرف غذا و نوشيدني امتناع ميكنند؛ بعضي ديگر فقط آب يا آب ميوه مينوشند؛ يا اينكه فقط غذاهاي مشخصي را ميخورند و از غذاهاي خاصي امتناع ميكنند و با هر وسوسهاي مقابله ميكنند.
هدف از روزه در اين آيين، تقويت روح يا به كرسي نشاندن يك سخن حق در جامعه مدني يا سياسي است.
آيين مورمن: اولين يكشنبه هر ماه، زمان روزه است. افراد و خانوادهها در صورت تمايل ممكن است روزهاي ديگري نيز بگيرند. خودداري از خوردن و آشاميدن براي دو وعده متوالي و نيز بخشيدن غذا يا پول به نيازمندان روزداري اين فرقه است. بعد از روزه اعضاي كليسا در جلسه روزه و شهادت دادن شركت ميكنند.
روزه در اسلام
در اسلام روزه در ماه رمضان (ماه نهم تقویم قمری) بر مسلمانان واجب شده است و حکم آن در آیات ۱۸۲ تا ۱۸۷ سوره بقره آمدهاست: «ای کسانی که ایمان آورده اید، روزه بر شما واجب شده همانطور که بر اقوام قبل از شما واجب شده بود، شاید با تقوا شوید.»
مبطلات روزه در اسلام
در اسلام انجام هر یک از اعمال زیر در زمان معین شده موجب باطل شدن روزه می گردد:
- خوردن و آشامیدن
- جماع
- استمنا
- دروغ بستن به خدا و پیغمبر و ائمه
- رساندن غبار غلیظ به حلق
- فرو بردن سر در آب
- باقی ماندن جنابت تا اذان صبح
- اماله کردن با مایعات
- قی کردن عمدی
احکام مربوطه به هرکدام از موارد فوق در رساله های شرعیه آمده است.
روزه های حرام
در اسلام در چند مورد روزه گرفتن حرام است. مانند روزه گرفتن در روزهای عید فطر و عید قربان و یا روزه گرفتن برای فردی که روزه برای او ضرر جسمی داشته باشد.
منابع:
