از آنجايى كه واژه معنويت «Spirituality» در زمينه هاى گوناگونى به كار مى رود، تعريف آن مشكل است. ريشه هاى آن در سنت مسيحى قرار دارد، سنتى كه تاريخى طولانى در الاهيات و عمل دينى دارد. امر معنوى جست وجويى درونى است كه اغلب با امور مادى، فيزيكى و بيرونى در تقابل است. برخى معنويت را نسبت به دين، پراكنده تر و كمتر نهادينه شده مى دانند. در مقابل، ديگران معنويت را درست مركز و قلب دين مى دانند؛ مخصوصا وقتى كه با تجربه عارفانه و دينى مواجهه شود. موضوع معنويت دلمشغولى ديرپاى بشر است، امّا بررسى نقدى و تطبيقى معنويت در زمينه هاى جهانى، يك پديده نوظهورى است. بسيارى از اديان واژه دقيقى براى معنويت (Spirituality) ندارند؛ با وجود اين، امروزه مفهوم معنويت عموميت يافته است و اكنون در داخل و خارج اديان و همچنين در زمينه هاى بين الاديانى (Inter - Faith) و سكولار به كار مى رود. علاقمندى جديد به معنويت، با تأكيد بر موضوع فردى، خود ـ بالندگى و درك متفاوت ترى از روانشناسىِ انسان همراه گشته است. اكنون معنويت يك كليدواژه جهان شمولى است كه نشانگر جست وجوى جهت و معنا است. در جامعه سكولار و مدرن، معنويت پديده دوباره كشف شده اى است كه در جهانِ بسيار مادى گرا گم شده، يا حداقل پنهان گشته است.

معنويت را به عنوان تلاشى در جهت پرورش حساسيت نسبت به ـ خويشتن، ديگران، موجودات غيرانسانى و خدا، يا كندوكاوى براى آنچه براى انسان شدن موردنياز است، وجست وجويى براى رسيدن به انسانيت كامل دانسته اند. راهى كه در آن، معنويت عينيت مى يابد، در ميان فرهنگ ها و اديان گوناگون بسيار متفاوت است. در هر سنت دينى اى، مكاتب معنوى بسيار گوناگونى وجود دارد و معنويت هاى گذشته و حال حتى در يك دين، لزوما يكسان نيستند. از ديدگاه تاريخى، معنويت هاى گوناگون، شكل هاى فرهنگى گوناگون يا تجلى آرمان هاى مختلف دينى هستند. از ديدگاه يك فرد باايمان، معنويت، بخشى از نفوذِ معنا به درون تاريخ، نفوذ در خلال تاريخ و نفوذى فراتر از تاريخ را شكل مى دهد. معنويت نه به عنوان يك ايده يا مفهوم، بلكه بعنوان يك عملى است كه در سراسر تاريخ بشر يافت مى شود و آكنده از طنين آرزوى قلبىِ بشر براى پايندگى، ابديت، جاودانگى ـ براى يكپارچگى، صلح، شادمانى و سعادت ـ بوده است و در طى اعصار براى انسان ها دلمشغولى دائمى بوده، امروزه نيز افراد بسيارى بر روى سياره ما به دنبال آن مى باشند.

به منظور فهمِ امروزين از معنويت، سه سطح مجزا، امّا وابسته به هم قابل شناسايى است: 1. معنويت به عنوان تجربه يا عملى زنده در زمينه دينى مى توان آن را به عنوان فرزانگىِ دين كه آن دين را زنده نگه مى دارد، تلقى نمود؛ 2. معنويت به عنوان آموزه اى كه نتيجه اين عمل است و به نوبه خود آن را راهنمايى مى كند كه اصول معنوى و اندرزهايى است كه دراديان مختلف يافت مى شوند؛ 3. مطالعه نظام يافته، تطبيقى و انتقادىِ تجربه ها و آموزه هاى معنوى اى كه در زمان ما به شيوه كاملاً جديدى متحول شده اند. اين مطالعه انتقادى مجموعه اى از نوشته هاى كلاسيك درباره معنويت غربى، و مجموعه اى ديگر درباره معنويت جهان پديد آورده است.

بخش عمده معنويتى كه در گذشته با آن، زندگى و تعليم داده مى شد، به وسيله يك فرهيخته اجتماعى، فرهنگى و خردورزى كه به تنهايى فراغت لازم براى پرورش دل و روح را داشت، تحول يافته است. در مكاتب مختلف معنويت، دو مدل اصلى را مى توان يافت: 1. مدل راهبانه يا زاهدانهِ معنويتِ تَرك 2. مدل معنويتِ خانه خدايى (Householder Spirituality)؛ جايى كه رياضت كشى كمتر غالب است. در سنت مسيحى، مكان بارز تطهير و زندگى ايده آل معنوىِ صومعه بود؛ يك اجتماع موازىِ جايگزينى كه از جريان اصلى جامعه جدا شده بود. با پيدايش آيين پروتستان، تطهير از صومعه به زندگى عادى جامعه با روابط و مسؤوليت هاى روزمرگى اش تغيير مكان داد و يك معنويت جديد به نام معنويتِ بودن در جهان با ريشه در آموزه هاى اوليه مسيحى بسط و توسعه پيدا كرد. هر دو مدل در بيشتر اديان هندى يافت مى شود، امّا آيين سيك، اسلام و يهوديت به مدل معنويت خانه خدايى بيش از مدل معنويت ديرنشينى تأكيد مى ورزند. با وجود اين، در جاى جاى سنت هاى دينى، نخستين چيزى كه شخص در وهله اول با آن مواجه مى شود، توصيه هايى معنوى است كه بايد بدون توجه به جنسيت خاصى باشد و ظاهرا مخاطب توصيه هاى معنوى، جست وجوگرانِ معنوىِ بدون جنسيت خاص هستند، امّا در عمل، اين اساتيدِ مرد معنوى هستند كه اصول معنوى را به پيروانِ مذكرِ خويش توصيه مى كنند، گويى نوشته ها درباب معنويت درسراسر ادبياتِ مذهبىِ جهان، حاوى زن ستيزىِ بسيارى است، كه اكنون اين متونِ زن ستيزانه خود به عنوان منبعى براى نقد به حساب مى آيند.

تلقىِ معاصر از معنويت گاهى اوقات آنچنان تصعنى و ايستا، و متوقف بر گذشته است كه از رهگذر آن، دستيابى به كيفيت پويا و تبدّل يافته معنويت به عنوان تجربه زنده و حادثه مهم دل و روح امكان پذير نمى باشد؛ دل و روحى كه در جست وجوى تفوق و تعالى بخشيدن به خويش و عبور از مرزهاى عواطف، خِرَد و تخيل است. تحولات نوين خلاق در فهم معاصر از معنويت؛  به يك كندوكاو جديدى در منابع نيروى معنوى بشر و به اهميت ميراثِ معنوىِ جهانى براى آينده بشريت،  گفت وگو در سراسر سنت هاى گوناگون معنوى و اهميت گفتگوى بين الاديانى كه اخيرا سر بر تافته است، و تحولات بسيارى در باب معنويت زنان، پيوند مى خورد. همچنين اكنون معنويت به عنوان موضوعى است كه در امر آموزش معاصر متبلور شده است. براى مثال، مى توان به لايحه اصلاحات آموزشىِ بريتانيا در سال 1988 اشاره نمود كه در اين لايحه، مدارس بريتانيا ملزم شدند تا به موازات برنامه هاى درسى، تحولات معنوى را در بين دانش آموزان ارتقا بخشند و اخيرا برخى از مؤسسات آموزش عالى در انگلستان و ايالات متحده امريكا واحدهايى را بدين منظور لحاظ كرده اند كه صلاحيت (علمى) دانش جويان منوط به گذراندن اين واحدها مى باشد، و حتّى برنامه هايى را در جهت اعطاى مدرك در زمينه معنويت به اجرا گذاشته اند.

منابع:

1. http://www.hawzah.net/Per/Magazine/HA/020/ha020fe.htm

2. فصلنامه هفت آسمان، شماره 20 (برگرفته از Hinnells John. R, (ed.), A New Dictionary of Riligions, Blackwell, 1995)

    5557 بازديد     0 امتياز     96 مطلب