مقاله

مقالات موضوع آموزش اقتصاد را اینجا می‌توانید بخوانید!

مطالعات نابرابری

چرا به مطالعات نابرابری ظلم کرده ایم؟

سیاست و اقتصاد | اقتصاد و تکنولوژی | آموزش اقتصاد

| بروز نابرابری گسترده در ابتدای قرن بیست و یکم باعث شد تا این بار اقتصاددانان به فکر بررسی مستقل و تجربی پدیده نابرابری، جدای از مساله بهینگی بیفتند.

«اگر 86 نفر اول ثروتمند جهان در یک اتوبوس کنار هم بشینند، مجموع ثروت آن‌ها برابر با نصف جمعیت کره زمین خواهد بود.» در اولین مواجهه به نظر می‌رسد این جمله درونمایه فیلمنامه جدید ریدلی اسکات است که حالتی افراطی از عدم تعادل‌های نظام سرمایه‌داری را در دنیایی خیالی شبیه به بلید رانر[1] به تصویر کشیده است. اما این گزاره تکان دهنده بخشی از گزارش موسسه بین المللی آکسفام[2] درباره فقر و نابرابری جهانی در سال 2014 است. به صورت دقیقتر، آکسفام گزارش داد که طبق بررسی‌هایی که انجام داده است 86 نفر از ثروتمندان جهان به اندازه نیمه پایینی جمعیت جهان ثروت دارند. نکته تکان دهنده تر این است که یک سال بعد، جمعیت اتوبوس فرضی داستان ما به 80 نفر رسید!

مساله نابرابری یکی از نقاط افتراق برنامه پژوهشی اقتصاددانان از واقعیت است. تا اواسط قرن بیستم، دغدغه اصلی اقتصاددانان کلاسیک و نئوکلاسیک عمدتا بر کشف شرایط بهینگی برونداد بازارها معطوف بود؛ آن‌ها می‌خواستند بدانند چگونه مجموع نفع و سود تمامی تولید کنندگان و مصرف کنندگان یک اقتصاد حداکثر می‌شود. پاسخ این سوال، قضایای اساسی اقتصاد رفاه است که بیان می‌کنند در شرایط رقابت کامل، بازارها قادر هستند بدون حضور دولت حداکثر رفاه ممکن را ایجاد کنند. طبیعتا حضور دولت برای رفع نابرابری از طریق مالیات و بازتوزیع یارانه‌ای باعث کاهش انگیزه رقابت و نابهینگی خواهد بود. در سراسر قرن 19 تنها مارکس بود که با پردازش نظریه ارزش اضافی، نابرابری فزاینده بین کارگران و سرمایه‌داران را عامل سقوط سرمایه‌داری در بلندمدت معرفی کرد.

 

مساله نابرابری یکی از نقاط افتراق برنامه پژوهشی اقتصاددانان از واقعیت است. تا اواسط قرن بیستم، دغدغه اصلی اقتصاددانان کلاسیک و نئوکلاسیک عمدتا بر کشف شرایط بهینگی برونداد بازارها معطوف بود؛ آن‌ها می‌خواستند بدانند چگونه مجموع نفع و سود تمامی تولید کنندگان و مصرف کنندگان یک اقتصاد حداکثر می‌شود.

 

رکود بزرگ آمریکا و اروپا در بین دو جنگ جهانی و گسترش احساسات ضدسرمایه‌داری در جوامع بحران زده باعث شد تا دولت رفاه[3] برای چند دهه مساله نابرابری را رفع و رجوع کند. سال‌های 1945 تا 1973 را به خاطر نابرابری پایین و رشد اقتصادی بالا دهه طلایی سرمایه‌داری می‌نامند؛ سال‌هایی که یک خانواده تنها با اشتغال یکی از اعضا تامین می‌شد و می‌توانست دو خودرو داشته باشد. با این حال در دهه 70 مساله دوگانه بهینگی-برابری[4] دوباره توسط اقتصاددانان مطرح شد و سیاستهای بازتوزیعی دولت رفاه کاملا در محیط آکادمیک زیر سوال رفت. نتیجه این بازگشت به مسیر گذشته، نابرابری فزاینده و تولد عبارت یک درصدی‌ها[5] در ادبیات اقتصادی شد؛ یک درصد از جمعیت دنیا که نیمی از ثروت آن را در اختیار دارند.

بروز نابرابری گسترده در ابتدای قرن بیست و یکم باعث شد تا این بار اقتصاددانان به فکر بررسی مستقل و تجربی پدیده نابرابری، جدای از مساله بهینگی بیفتند. این تلاش باعث تولد شاخه مطالعات نابرابری در علم اقتصاد شد که نزاع‌های نظری و تجربی جذابی در دانشکده‌های اقتصاد پدید آورد. شروع پذیرش موضوع نابرابری در ادبیات علم اقتصاد با مقاله بسیار اثرگذار تونی اتکینسون[6]، اقتصاددان نابرابری پژوه انگلیسی با نام «درباره اندازه گیری نابرابری[7]» در 1970 اتفاق افتاد. اتکینسون در این مقاله، نابرابری را نه به عنوان نتیجه یک انتخاب سیاسی بلکه به عنوان یک پدیده عینی تجربی تعریف کرده و درباره نحوه اندازه‌گیری آن بحث و شاخص‌های جدیدی برای آن ابداع نمود.

بیشتر بخوانید:  چرا ترجمه متون اقتصادی را محدود می‌کنند؟

مهمتر از آن، اتکینسون پایه‌های نظری بررسی مساله نابرابری را در اقتصاد رفاه و بخش عمومی ایجاد کرد. یکی از مهمترین تحقیقات اتکینسون، رابطه سرکوب دولت رفاه در زمان تاچر با افزایش نابرابری در دهه‌های بعدی است. اتکینسون با نوشتن کتاب «تبعات اقتصادی بازگشت از سیاستهای دولت رفاه[8]» شرح مفصلی از اقدامات اقتصاددانان برای مبارزه نظری با سیاستهای کاهش نابرابری و تامین اجتماعی در دهه 1970 می‌دهد. وی بیان می‌کند که نقدهای علمی علیه دولت در اروپا باعث شد دولت رفاه حتی کشور‌هایی همچون سوییس که دولت نقش مهمی در تامین رفاه مردم و مبارزه با فقر و نابرابری ایفا می‌کرد کوچک شود. وی موفق شد تا قبل از مرگ در آخرین کتابش با نام «نابرابری: چه کاری می‌توان انجام داد؟[9]» 15سیاست برای مبارزه با این پدیده ارایه بدهد.

مسیر تونی اتکینسون در مطالعه نابرابری توسط همکار پژوهشی فرانسوی او یعنی توماس پیکتی[10] ادامه پیدا کرد. اتکینسون در آخرین سال‌های عمر همراه با پیکتی در حال مطالعه فقر جهانی بود، اما فرصت تمام کردن این پروژه پژوهشی را پیدا نکرد. توماس پیکتی در سال 2013 کتاب بسیار مشهور «سرمایه در قرن [11]21» را منتشر کرد که به مساله نابرابری در اروپا و آمریکا از قرن 18 می‌پرداخت.

پیکتی که در مقالاتش عنوان کرده است که منتقد مدل‌های ریاضی مبتنی بر فروض اقتصاددانان متعارف است، برای نوشتن این کتاب از متد بررسی تاریخی (شبیه کتاب سرمایه مارکس) استفاده کرد و حتی از بررسی تاریخ ادبیات در قرون 18 و 19 میلادی برای تحلیل اقتصادی استفاده کرد. سرانجام، استفان میلانوویچ[12] در سال 2016 با نوشتن کتاب «نابرابری جهانی: رویکردی جدید برای عصر جهانی شدن[13]» مساله نابرابری را به صورت جهانی مورد بررسی قرار داد. در کنار این آثار، اقتصاددانانی مانند جوزف استیگلیتز با نوشتن آثاری مانند «شکاف بزرگ[14]» نگاهی سیاسی و روزمره به مساله نابرابری را ترویج دادند که در توجه عمومی به ریشه‌های سیاسی نابرابری در ایالات متحد بسیار اثرگذار بود.

مطالعات نابرابری یکی از حوزه‌های پیشرو علم اقتصاد در دهه اخیر بوده است و همچنان مرزهای دانش اقتصاد را به جلو می‌برد. متاسفانه فضای دانشکده‌های اقتصاد در ایران همچنان در پارادایم دوگانه برابری-کارایی به این موضوع نگاه می‌کنند. این در حالی است که مبارزه با نابرابری یکی از آرمان‌های انقلاب اسلامی بوده و جمهوری اسلامی بعد از 4 دهه در راه تحقق این آرمان تحقیقا شکست خورده است. یکی از دلایل اصلی بی‌توجهی به شاخه مطالعات نابرابری در ایران، تکیه صرف برنامه آموزشی دانشکده‌های اقتصاد بر کتابهای آموزشی درسی و بی توجهی به جایگاه مقالات به عنوان منبع درسی است.

بیشتر بخوانید:  دشمن اقتصاد کیست؟ کتاب‌های دانشگاهی

همانطور که در یکی از یادداشت‌های گذشته اشاره شد، کتاب‌های آموزشی درسی رشته اقتصاد کاملا متاثر از پارادایم جریان غالب اقتصاد تدوین می‌شوند، لذا هنوز پژوهش‌های اتکینسون و سایر نابرابری پژوهان به دلیل مغایرت با اصول اقتصاد رفاه وارد آن‌ها نشده است. سیاست‌های کاهش نابرابری، از منظر جریان غالب اقتصاد اخلال در کار بازار و عامل نابهینگی هستند و نامطلوب تلقی می‌شوند.

 

کتاب‌های آموزشی درسی رشته اقتصاد کاملا متاثر از پارادایم جریان غالب اقتصاد تدوین می‌شوند، لذا هنوز پژوهش‌های اتکینسون و سایر نابرابری پژوهان به دلیل مغایرت با اصول اقتصاد رفاه وارد آن‌ها نشده است.

 

علاوه بر دانشکده‌های اقتصاد، بخشی از بدنه سیاستگذاری کشور نیز کاملا در فضای سیاستگذاری عمومی دهه 1970 به سر می‌برند. با وجود گسترش و تعمیق پژوهش‌های نابرابری در دانشکده‌های مطرح دنیا و استفاده سیاستگذاران از نتایج آن، هنوز برخی از مشاوران در سازمان مدیریت و برنامه ریزی از سیاست‌های بازتوزیع ثروت به عنوان «سیاست‌های توزیع فقر» یاد می‌کنند و ورود سیاستگذاران به عدالت اجتماعی را برنامه‌ریزی‌های سوسیالیستی شوروی سابق قلمداد می‌کنند. از نظر این بدنه سیاستگذار مردم باید هر آنچه لازم دارند را کسب کنند و دولت مسئول تامین رفاه نیست.

این در حالی است که براساس نص صریح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، شهروندان ایرانی به صرف ایرانی بودن حق دارند تا از مسکن، آموزش رایگان، بهداشت و فراغت برخوردار باشند و برنامه ریزی برای تامین این حق برعهده حاکمیت قرار داده شده است. نابرابری یکی از معضلات اصلی اقتصاد ایران در سده جدید خواهد بود و برای حل این معضل ورود به مطالعات نابرابری در اقتصاد ایران که سرشار از رانت نفت است ضروری است.

 

[1] Blade Runner 2049
[2] Oxfam
[3] Welfare state
[4] Equity-efficiency trade-off
[5] One-percent
[6] Tony Atkinson
[7] Atkinson T. (1970), On the measurement of inequality, Journal of economic theory
[8] Atkinson T. (1999), the economic consequences of rolling back the welfare state, MIT Press
[9] Atkinson T. (2015), inequality: what can be done?, Harvard University Press
[10] Thomas Piketty
[11] Piketty T (2013), Capital in the twenty-first century, Harvard University Press
[12] Branko Milanovic
[13] Milanovic B. (2016), (2016), global inequality: a new approach for the age of globalization, Harvard University Press
[14]Stiglitz, J (2015), The great divide: unequal societies and what we can do about them, W. W. Norton & Company
دروازه بانی ترجمه در ایران

چرا ترجمه متون اقتصادی را محدود می‌کنند؟

سیاست و اقتصاد | اقتصاد و تکنولوژی | آموزش اقتصاد

| کتاب استیگلیتز هنوز در ایران فرصت ترجمه نیافته است، زیرا تعداد زیادی از ایده‌های اساسی را که تاکنون در فضای رسانه‌ای و دانشکده‌های اقتصاد کشور مورد تقدیس و پیروی قرار دارند به چالش می‌کشد.

 

اوایل پاییز 2008 دقیقا اتفاقی در دنیای واقعی مردم روزمره رخ داد که چالش اساسی در معرفت اقتصاددانان دنیا ایجاد کرد. سقوط مالی بی سابقه بانک 158 ساله لمن برادرز[1] و سقوط‌های پی در پی سایر نهادهای مالی آمریکایی و اروپایی اذهان اقتصاددانان را تکان داد. چیزی که بیش از اندازه این بحران برای جامعه اقتصاد دردناک بود، پیش بینی ناپذیری آن بود؛ اقتصاددانان بعد از انتشار مقاله روش شناختی مهم فریدمن در دهه [2]1950 ارزش نظریات را در قدرت پیش بینی آن‌ها منحصر کرده بودند و این اتفاق ضربه بزرگی به حیثیت آن‌ها بود. این ضربه بزرگ باعث موجی از تالیفات از جانب متفکران و رهبران اقتصاد جهان بود که راه گذشته را تقبیح و حتی به اشتباهات خود اعتراف کردند. مطابق انتظاری که از دهکده جهانی مک لوهان و جریان آزاد اطلاعات می‌رود، این تغییر معرفتی باید در اجزای دانشکده‌های اقتصاد ایران و مطبوعات آن گسترش می‌یافت. با این حال، این اتفاق دقیقا در جهت عکس آن رخ داد: پارادایم مسلط اقتصاد نئوکلاسیک با قدرت بیشتری از قبل در رسانه و دانشگاه ایران گسترش می‌یافت.

بیشتر بخوانید:  دشمن اقتصاد کیست؟ کتاب‌های دانشگاهی

دلایل زیادی برای این کژکارکردی جریان اطلاعات وجود دارد و این نوشته تنها به مهمترین آن یعنی مساله ترجمه متون اقتصادی می‌پردازد. ترجمه در ایران، دست کم در اتمسفر علم اقتصاد، نه به مانند کانال انتقال اطلاعات بلکه همانند دروازه‌ای عمل می‌کند که دروازه بانان کارکشته‌ای در آن به مدیریت آگاهی‌های جمعی از علم اقتصاد و تحولات آن می‌پردازند. آگاهی از این مساله در تصحیح تصور عمومی از علم بسیار موثر است. تصور تعداد زیادی از مردم و حتی تعداد زیادی از افراد مشغول به حرفه پژوهش و تدریس علوم درباره تغییرات بزرگ در علم شبیه به داستان معروف ارشمیدس است که برای حل مساله محاسبه خلوص طلای تاج جدید پادشاه سیراکوز، روزها و شبها به فکر فرو رفت تا اینکه روزی در حمام به فهم چگالی دست یافت و در حالی که فریاد میزد “یافتم! یافتم!” برهنه از حمام خارج شد. علم در این تلقی جایی در ذهن منزوی دانشمند تولید می‌شود و با فریاد او در بین مردم منتشر می‌شود.

حال آنکه اگر بررسی‌های فلاسفه علم را ملاک قرار دهیم، فرآیند تولیدعلم نه در ذهن دانشمند بلکه در جایی در عالم خارج وقتی هیچ کس انتظارش را ندارد، با به چالش کشیده شدن دانش مسلط و مقبول درون اذهان شروع می‌شود و کار دانشمندان این است که با مقاومت بیهوده از آرامش ذهن خودشان در برابر واقعیت انکار ناپذیر دفاع کنند. چنانکه که کوهن می‌گوید: “دانشمندان در مسیر تبیین پدیده‌ها مشکلاتی را تجربه خواهند کرد که اگر نتوانند آن‌ها فهم و رفع کنند وضعیتی بحرانی به وجود خواهد آمد که با مطرود شدن پارادایم اولیه مرتفع خوهد شد”[3]. بنابراین رویدادهای مهمی همچون بحران مالی بزرگ سال 2008 پیشران‌های انقلابهای علمی در اقتصاد هستند اما جریان ترجمه در ایران با تنظیم جریان اطلاعات دست به مهندسی پارادایم‌های علمی میزند که برای مرحله تاریخی کنونی ما که وارد کننده و آموزنده علوم هستیم بسیار زیانبار است.

یکی از مهمترین کتابهایی که بعد از بحران مالی 2008 نوشته شد اما در جریان دروازه بانی ترجمه نتوانست راه خودش را به داخل مرزهای ایران باز کند، کتاب “پایان کیمیاگری[4]” نوشته مروین کینگ است. مروین کینگ رییس سابق بانک انگستان (بانک مرکزی انگلستان) بارون منطقه لوثبری و یکی از رهبران قدرتمند و قدیمی اقتصاد جهان است. او در این کتاب به صراحت می‌گوید بحران مالی حاصل ترکیبی از نهادها، انسان‌ها و اندیشه‌های اشتباهی بود. او مستقیما اقتصاددانان و سیاستمداران (که خودش یکی از آن‌هاست) را به خاطر ناتوانی در دیدن وقایع و یافتن راه برون رفت از بحران ملامت می‌کند و راه خروج را در یک انقلاب فکری جدید[5] می‌داند. کتاب مروین کینگ در سال 2016 منتشر شد اما تاکنون به زبان فارسی ترجمه نشده است. رابرت اسکیدلسکی یکی دیگر از بارون‌ها و اقتصاددانان انگلیسی است که در اعتراض به رویکرد اشتباه اقتصاد انگلستان به مقوله پول و دولت، کتابی با نام “پول و دولت: گذشته و آینده علم اقتصاد[6]” منتشر کرده است که هیچ‌گاه در فضای علمی اقتصاد کشور و رسانه‌ها حتی معرفی نشده است.

بیشتر بخوانید:  تاریخچه اتحادیه اروپا در 3 دقیقه

یکی از سرخطهای بسیار مهم جهانی شدن که همواره مورد غبطه هواداران جهانی سازی در ایران است، اتحادیه اروپا و برداشتن تمامی موانع تجاری و مالی بین اعضای آن است. گزاف نیست اگر انعقاد پیمان ماستریخت[7] در سال 1992 (یکسال پس از اتمام جنگ سرد) را تحقق بهشت هواداران جهانی سازی بنامیم چرا که تمامی الگوهای نظری که در اقتصاد بین الملل نئوکلاسیک یکی پس از دیگری انباشته شده بود بدنبال این پیمان در قاموس اتحادیه اروپا تحقق پیدا کرد. با این حال، رویای اتحادیه اروپا در بحران مالی 2008 در هم شکست و باعث برآمدن ملی‌گرایی افراطی و سوسیالیسم در کشورهای بدهکار جنوب اروپا مانند یونان و اسپانیا شد. جوزف استیگلیتز، اقتصاددان نوبلیست که به واسطه کتاب مشهورش، “جهانی سازی و نارضایتی‌های آن” در ایران شناخته شده است در سال 2016 کتابی با نام “یورو: چگونه واحد پول مشترک آینده اروپا را تهدید می‌کند[8]” نوشت و به انتقاد از ایده‌های بنیادین پیمان ماستریخت پرداخت. یکی از بنیادی ترین ایده‌هایی که در این کتاب به چالش کشیده شده است، اعتقاد به کارایی و ثبات بازارهای آزاد و بدون مهار جهانی است. استیگلیتز در مقدمه کتاب اینگونه می‌گوید: “داستانی که من در این کتاب بازگو خواهم کرد، نمود دراماتیکی از ایده‌هایی است که در سالهای اخیر ذهن من را به خودش مشغول کرده است، ایده‌هایی که باید پژواک جهانی پیدا کنند. چگونه اعتقاد به کارایی و ثبات بازارهای آزاد و بدون مهار (که گاهی به آن نئولیبرالیسم گفته می‌شود) … واحد پول مشترکی ایجاد کرد که بخشی از پروژه یکپارچه سازی اروپا بود و چگونه این ایده در انتها این پروژه را از مسیر خود منحرف کرد.” کتاب استیگلیتز هنوز در ایران فرصت ترجمه نیافته است، زیرا تعداد زیادی از ایده‌های اساسی را که تاکنون در فضای رسانه‌ای و دانشکده‌های اقتصاد کشور مورد تقدیس و پیروی قرار دارند به چالش می‌کشد.

درکنار نگاه گزینشی به تالیفاتی که از قبل یک تغییر معرفت شناختی در اثر تجربه بحران مالی 2008 در علم اقتصاد منتشر شده اند، فضای ترجمه متون اقتصادی در ایران هر روز به سمت لایه‌ای حدی از معرفت اقتصادی پیش می‌رود که اتفاقا در فضای بعد از بحران مورد تردید قرار گرفته است. پس از معرفی هایک به افکار عمومی ایران، این بار کتابهای لودویگ فون میزس اقتصاددان مکتب اتریش، در دستور ترجمه قرار گرفته اند. این در حالی است که آموزه‌های مکتب اتریش در نفی دولت و آزادی بازارها بیش از همیشه در این دوره مورد انتقاد محافل علمی جهان قرار دارد. متاسفانه از مجموعه کتابهای اصلی رقیب اندیشه‌ای مکتب اتریش یعنی جان مینارد کنیز هیچ کدام ترجمه یا بازنشر نشده اند. در قلمرو ترجمه کتابهای غیرکلاسیک اقتصادی نیز تمرکز ترجمه بر شاخه‌هایی از علم اقتصاد مانند طراحی بازار است که اگرچه مطلوب و پیشرو هستند، اما گسترش تکنیکی اقتصاد نئوکلاسیک محسوب می‌شوند و نسبت ترجمه آثار اقتصاددانان پساکینزی و شومپیتری بی اعتنایی می‌شود.

 

“رویای اتحادیه اروپا در بحران مالی 2008 در هم شکست و باعث برآمدن ملی‌گرایی افراطی و سوسیالیسم در کشورهای بدهکار جنوب اروپا مانند یونان و اسپانیا شد. جوزف استیگلیتز، اقتصاددان نوبلیست که به واسطه کتاب مشهورش، “جهانی سازی و نارضایتی‌های آن” در ایران شناخته شده است در سال 2016 کتابی با نام “یورو: چگونه واحد پول مشترک آینده اروپا را تهدید می‌کند” نوشت و به انتقاد از ایده‌های بنیادین پیمان ماستریخت پرداخت. یکی از بنیادی ترین ایده‌هایی که در این کتاب به چالش کشیده شده است، اعتقاد به کارایی و ثبات بازارهای آزاد و بدون مهار جهانی است. استیگلیتز در مقدمه کتاب اینگونه می‌گوید: “داستانی که من در این کتاب بازگو خواهم کرد، نمود دراماتیکی از ایده‌هایی است که در سالهای اخیر ذهن من را به خودش مشغول کرده است، ایده‌هایی که باید پژواک جهانی پیدا کنند. چگونه اعتقاد به کارایی و ثبات بازارهای آزاد و بدون مهار (که گاهی به آن نئولیبرالیسم گفته می‌شود) … واحد پول مشترکی ایجاد کرد که بخشی از پروژه یکپارچه سازی اروپا بود و چگونه این ایده در انتها این پروژه را از مسیر خود منحرف کرد.” کتاب استیگلیتز هنوز در ایران فرصت ترجمه نیافته است، زیرا تعداد زیادی از ایده‌های اساسی را که تاکنون در فضای رسانه‌ای و دانشکده‌های اقتصاد کشور مورد تقدیس و پیروی قرار دارند به چالش می‌کشد.”

 

ترجمه به عنوان مرحله اول مشارکت در فرآیند تولید دانش یکی از مهمترین گلوگاه‌های معرفتی جامعه علمی در حال گذار ایران است و پدیده دروازه بانی ترجمه، یکی از معضلات جدی ترجمه در متون اقتصادی است. کنترل و هدایت ترجمه در راستای ایده‌های تاریخ مصرف گذشته یا مورد انتقاد، باعث واگرایی مسیر شناخت علمی فارسی زبانان از سایر زبان‌ها می‌شود و یک نگاه کاریکاتوری به علم ایجاد می‌کند. ترجمه محور آموزش علم اقتصاد و پیش زمینه پژوهش‌های دانشگاهی در ایران است و تغییر مسیر آن مطمئنا بر مسیر آموزش و پژوهش اقتصاد اثر می‌گذارد.

[1] Lehman Brothers

[2] Friedman, M (1953), Essays in positive Economics, University of Chicago Press

[3] اقتباس از “چیستی علم، درآمدی بر مکاتب علم شناسی فلسفی” آلن چالمرز، ترجمه سعید زیباکلام

[4] The End of Alchemy: Money, Banking and the Future of global economy (2016), Mervyn King, Little Brown Company

[5] Intellectual Revolution

[6] Money and Government: the past and future of economics (2018), Robert Skidelsky, Yale University Press

[7] Maastricht Treaty

[8] The Euro: How a common currency threatens the future of Europe (2016), Penguin Books

دشمن اقتصاد کیست؟ کتاب‌های دانشگاهی

 

| اگر کتابهای درسی تنها یک اثر در جامعه اقتصاددانان گذاشته باشند، آن یک اثر، حذف منازعات علمی از آموزش علم اقتصاد بوده است.

 

سال تحصیلی 2011 برای دپارتمان اقتصادی دانشگاه هاروارد متفاوت از سال‌های قبل شروع شد. در اولین روزهای شروع کلاس‌ها، هاروارد شاهد جنبش اعتراضی از سوی ورودی‌های جدید رشته اقتصاد بود که نام خودشان را جنبش “ترک کلاس[1]” گذاشته بودند. جنبش ترک کلاس با خروج ناگهانی تعدادی از دانشجویان اقتصاد از کلاس کلیات اقتصاد گریگوری منکیو[2] و انتشار فیلم این اعتراض در یوتیوب اعلام موجودیت کرد. اعتراض اصلی دانشجویان این بود که ما در حال آموزش اقتصاد اوتیستی[3] هستیم، علمی که تنها در ذهن اقتصاددانان وجود دارد و نسبتی با واقعیتهای دنیای خارج برقرار نمیکند.

جنبش ترک کلاس با واکنش‌های مختلفی مواجه شد که اگرچه در لحن تفاوت داشتند ( برخی مانند جان کِی، استاد مدرسه اقتصاد لندن، دانشجویان را محقّ اعتراض می‌دانستند[4] و برخی دیگر، مانند مقاله معروف روزنامه نیویورک تایمز[5] مدعی بودند دانشجوهای معترض اصلا نمی‌دانند که به چه چیزی اعتراض دارند) اما بر این نکته اتفاق نظر داشتند که اعضای این جنبش، که عمدتا دانشجوهای ترم اول اقتصاد بودند، شیوه ناشیانه‌ای را برای اعتراض انتخاب کردند. واقعیت امر هم این است که این دانشجوها دیدگاه کاملی نسبت به نقاط ضعف علم اقتصاد نداشتند و این نقص فهم، در بیانیه‌ای که دانشجوهای معترض در وبلاگ شان ( به نام وبلاگ ضد منکیو[6]!) منتشر کردند مشهود است. با این حال، جنبش ترک کلاس با تمام ضعفها و ناشی‌گری هایش، یک نکته برتری بر سایر جنبش‌های قوی‌تر دانشجویی داشت: این جنبش در جایی آغاز شده بود که آموزش علم اقتصاد از همانجا آغاز می‌شد.

کلاس کلیات اقتصاد کلان دانشگاه هاروارد جایی است که گریگوری منکیو، یکی از برجسته ترین اقتصاددانان دنیا و یکی از کاندیداهای همیشگی نوبل اقتصاد، تدوین کتاب درسی خیلی مهم خودش را براساس آن انجام می‌دهد. منکیو مولف کتاب اصول علم اقتصاد، یکی از کتابهای مرجع برای سال اولی‌های اقتصاد در تمام دنیا است و این کتاب را براساس محتوای کلاس کلیات اقتصادش در دانشگاه هاروارد تدوین کرده است. رویش یک جنبش اعتراضی از جایی که مهمترین کتاب آموزشی اقتصاد در دنیا در آن “ساخته” می‌شود، چیزی شبیه به تمثیل آنتی تز در منطق دیالکتیک است که از درون تز به وجود می‌آید و به ضد آن تبدیل می‌شود.

بیشتر بخوانید:  درامد کشورها از چه کالاهایی معادل صادرات نفت ایران است؟

کتاب‌های آموزشی اقتصاد، اساس استخوان بندی آموزش اقتصاد را می‌سازند و امروز طبیعی ترین جزء آموزش علم اقتصاد هستند. تقریبا هر جزء از روش پژوهشی علم اقتصاد، از روش شناسی آماری تا مدل‌های ریاضی و فلسفه اخلاق فایده گرایی، هر روز مورد انتقاد شدید اقتصاددانان و سایر اندیشمندان علوم اجتماعی قرار می‌گیرند. با این حال، هیچ کس در لزوم استفاده از این کتابها به عنوان ابزار مطلق آموزش اقتصاد تردیدی ندارد. کتابهای درسی اقتصاد، خنثی ترین بخش محتوایی علم اقتصاد تلقی می‌شوند. این کتابها این امکان را ایجاد کرده اند تا دانشجویان اقتصاد، از اولین سال ورود به دانشگاه تا فراغت از تحصیل در دوره تحصیلات تکمیلی، به شکل یکسان و استانداردی اقتصاد بیاموزند. تدوین، انتشار و تبلیغ کتابهای آموزشی اقتصاد به گونه‌ای است که در یک موضوع درسی، تمامی دانشکده‌های اقتصاد دنیا بین چند کتاب محدود مطرح و مرجع دست به انتخاب می‌زنند. این در حالی است که تدوین سرفصل‌های درسی برای آموزش اقتصاد قبل از این کتابها بسیار مشکلتر، پیچیده تر و البته محل اختلاف بوده است. اگر کتابهای درسی تنها یک اثر در جامعه اقتصاددانان گذاشته باشند، آن یک اثر حذف منازعات علمی از آموزش علم اقتصاد بوده است.

پاول ساموئلسون، اقتصاددان شناخته شده آمریکایی که اولین کتاب آموزش اقتصاد به شکل امروزی را برای دانشجویان سراسر دنیا تدوین کرد، جایی درباره اهمیت این ابزار آموزشی گفته بود: “تا زمانی که بتوانم کتاب درسی یک ملت را بنویسم، اهمیتی نمیدهم قوانین آن کشور را چه کسی خواهد نوشت”. اولین نسخه کتاب ساموئلسون با نام “اقتصاد” در سال 1948 وارد بازار شد و خیلی زود در دنیا فراگیر شد. این کتاب در طول نیم قرن به 41 زبان ترجمه شد و بیش از 4 میلیون نسخه از آن در سراسر جهان به فروش رفت. شاید اگر ساموئلسون این کتاب را ننوشته بود، افتخار فروش‌های میلیونی کتاب در قرن بیستم برای همیشه در انحصار شاهکارهای ادبی مثل لولیتا و صد سال تنهایی باقی می‌ماند.

چیزی که درباره این ابزارهای محبوب آموزشی آزار دهنده است، نقش آنها در حذف تکثر از اقتصاد است. علم اقتصاد مجموعه متکثری از یافته‌های تجربی است که با روش‌شناسی های مختلف و براساس مبانی متنوع به وجود آمده اند، اما آنچه کتابهای آموزشی اقتصاد از این علم منعکس می‌کنند، صورت ریاضی از چند دیدگاه مشابه در این علم است. آنطور که تامس کوهن درباره انقلابهای علمی می‌گوید، ضعف یک پارادایم علمی وقتی نمایان می‌شود که آن پارادایم در معرض شواهدی از واقعیت قرار می‌گیرد که نمی‌تواند آن‌ها را توضیح بدهد. این قاعده برای دیدگاه‌های پشت کتابهای درسی اقتصاد نیز صادق است. بعد از بحران مالی جهانی 2008 که نارسایی اقتصاد نئوکلاسیک نمایان شد، نقش طبیعی ساز کتابهای آموزشی در حذف دیدگاه‌های رقیب نئوکلاسیک و نیوکینزین پررنگتر نمایان شد. در بحبوحه بحران، روزنامه‌ها و دانشکده‌ها پر شدند از نظریات رقیبی که توضیحی برای علل این بحران ارایه می‌دادند اما هیچ اثری از آن‌ها در کتابهای آموزش اقتصاد نبود. به عنوان مثال، فرضیه بی ثباتی مالی هایمن مینسکی و مجموعه مطالعات این اقتصاددان کینزی بر روی حباب‌های دارایی یکی از پر ارجاع ترین موضوعات بعد از بحران بود که تا آن زمان (و حتی بعد از آن) هیچ‌گاه در کتابهای آموزش اقتصاد وارد نشد و در دانشکده‌های اقتصاد تدریس نشد.

اقتصاد رفتاری یکی از شاخه‌های جدید علم اقتصاد است که با تلفیق روانشناسی در روش‌شناسی اقتصاد، سال‌ها پیش از بحران نسبت به این فرضیه مسلط کتابهای آموزشی اقتصاد که انسان‌ها عقلایی رفتار می‌کنند هشدار داده بود. بر اساس یافته‌های متعدد اقتصاد رفتاری، این فرض که انسان‌ها با رفتار عقلایی و منطقی همواره انتخاب بهینه را انجام می‌دهند با شواهد تجربی از رفتاری که در بازارها از خود نشان می‌دهند همخوانی ندارد. انسان‌ها می‌توانند رفتارهای گله وار و غیرعقلایی بروز دهند که سر جمع آن‌ها نتایج فاجعه باری برای اقتصاد دارد. چه بسا اگر فقط همین دیدگاه اقتصاد رفتاری وارد محتوای کتب آموزشی اقتصاد می‌شد، رهبران اقتصادهای توسعه یافته از اعتماد به (عدم) عقلانیت شهروندان خودداری می‌کردند و بحران مالی به بزرگی 2008 هیچ‌گاه گریبانشان را نمی‌گرفت. تنها بعد از بحران بود که برخی از کتب آموزشی اقتصاد در ویرایش‌های جدید، فصلی به اقتصاد رفتاری اختصاص دادند، اما باز هم جریان غالب تدوین محتوای آموزشی علم اقتصاد بدون تغییر باقی ماند.

آنچه درباره کاستی‌های کتابهای آموزش اقتصاد ذکر شد، تنها بخشی از هزاران چالش موجود در سر راه دانشجویان و علاقه مندان به علم اقتصاد است. قطعا حکم به کنار گذاشتن این ابزارهای دقیق آموزشی و بازگشتن به نوعی نظام آموزشی فاقد متن سقراطی، ناشیانه‌ترین دلالتی است که از این واقعیت می‌توان استخراج کرد. با این حال، ضروری است که دانشجویان و علاقه مندان به علم اقتصاد در هر مرحله از آموزش آگاهانه نسبت به این کاستی‌ها موضع داشته باشند و فرآیند رسمی آموزش را با مطالعات جنبی تکمیل کنند.

 

[1] Walk-out

[2] Gregory Mankiw

[3] Autistic Economics

[4] Angry Economics students are naïve but mostly right, Financial Times, May 20, 2014

[5] Know what your protesting, New York Times, Dec. 3, 2011

[6] Anti-Mankiw.blogspot.com